Ραψωδία Ζ 369 – 529 Ο ΄Εκτορας στην Τροία, Συνάντηση Έκτορα Ανδρομάχης

σκηνή	σκηνικό	τίτλος
1η 369 - 389	Ανάκτορο Έκτορα	Αναζήτηση Ανδρομάχης από τον Έκτορα
2η 390 - 494	Σκαιές Πύλες	Συνάντηση – συνομιλία Έκτορα και Ανδρομάχης
3η 495 – 502	Ανάκτορο Έκτορα	Θρήνος για τον Έκτορα
4η 503 – 529	Από τις Σκαιές Πύλες προς την τρωική πεδιάδα	Συνάντηση Πάρη - Έκτορα

Vien Joseph-Marie 1786, Μουσείο Λούβρου

Τα πρόσωπα και το ήθος τους

Ανδρομάχη : έντονη συναισθηματική φόρτιση, ταραχή, αγωνία για την τύχη του αγαπημένου συζύγου, πατέρα του παιδιού της και μοναδικού προστάτη της. Αποστολή της και χώρος ευθύνης της το σπίτι, η ζωή, η οικογένεια που προσπαθεί απεγνωσμένα να προστατεύσει επιστρατεύοντας φόβους για το μέλλον(406-412), το τραγικό παρελθόν(413-428), το επισφαλές παρόν(429-430). Φόβος και αγάπη την κάνουν τόσο εφευρετική που φτάνει να προτείνει στον ΄Εκτορα συγκεκριμένη αμυντική τακτική στηριγμένη σε λογική βάση. Με ανάμεικτα συναισθήματα πείθεται στις υποδείξεις του συζύγου της καθώς τον αποχαιρετά για τελευταία φορά.

Leonard Porter, Andromache, 2005

Έκτορας: ως σύζυγος και πατέρας αγωνιά να δει τους αγαπημένους του, ως στρατιώτης νιώθει άβολα, βιάζεται να επιστρέψει στο πεδίο της μάχης. Ήρεμος, με κατανόηση, αλλά αμετακίνητος στα ηρωικά ιδανικά, το χρέος, τη δόξα, την ντροπή, το φόβο της ατίμωσης, την υστεροφημία,τον αγώνα χωρίς ελπίδα νίκης. Αφοσιωμένος σύζυγος, αγωνιά για τη μοίρα της γυναίκας του, την οποία τοποθετεί στην κορυφή της πυραμίδας των αγαπημένων προσώπων. Στοργικός και τρυφερός πατέρας, αφοπλίζεται μπροστά στη δύναμη της παιδικής αθωότητας, αισιόδοξος καθώς οραματίζεται το μέλλον του γιου του. Φιλικός, ευγενικός, καλοπροαίρετος απέναντι στον Πάρη και ευσεβής στου θεούς.

Vien Joseph-Marie 1716-1809: Les adieux d'Hector et d'Andromaque. Musée des beaux arts, Caen.

 

Αφηγηματική τεχνική – αισθητικές παρατηρήσεις

Η ποιητική λειτουργία της σκηνής: Σε μια κρίσιμη για του Τρώες στιγμή του πολέμου, ενώ το σχέδιο δικαίωσης του Αχιλλέα δεν έχει τεθεί ακόμα σ’ εφαρμογή, ο ποιητής μας γνωρίζει το πρωτοπαλίκαρο των Τρώων, τον Έκτορα ως σύζυγο και πατέρα και όλα όσα αυτός υπερασπίζεται στο πεδίο της μάχης. Η σκηνή είναι μια ειρηνική ανάπαυλα στα πολεμικά επεισόδια που προηγούνταν και σ’ αυτά που θ’ ακολουθήσουν. Ο Έκτορας θα πρωταγωνιστήσει στο εξής στις ήττες των Αχαιών κουβαλώντας όμως πάνω του τη σκιά του θανάτου του και τις προφητείες για την καταστροφή της Τροίας.

Johann Heinrich Wilhelm Tischbein, 1751-1829

Έκτορας, Ανδρομάχη, Αστυάνακτας,  Ερυθρόμορφος κρατήρας, 370–360 π. Χ.

Museo Nazionale des Palazzo Jatta in Ruvo di Puglia (Bari)

Προοικονομίες:η πτώση της Τροίας (447-449), ο θάνατος του Έκτορα (464-465, 500-502), η σκλαβιά της Ανδρομάχης (454-463).

Η ΑΝΔΡΟΜΑΧΗ ΑΙΧΜΑΛΩΤΗ (Leighton 1888)

Επική ειρωνεία: ο ρόλος του Αχιλλέα στην τραγική τύχη της πατρικής της οικογένειας (413-428), οι αισιόδοξες προβλέψεις – ευχές του Έκτορα για το γιο του (475-481), οι αισιόδοξοι λόγοι του Έκτορα στον Πάρη (526-529).

Christoffer Wilhelm Eckersberg,

Thorvaldsen Museum,

Copenhagen

Άστοχα ερωτήματα:στ.377-380, 383-389. Προβάλλονται όλοι οι πιθανοί προορισμοί (συνηθισμένοι – λογικοί), απορρίπτονται ένας – ένας ως σφαλεροί για να ακουστεί τελευταίος με έμφαση, βάρος και δύναμη ο σωστός. «η κοφτή λύση από την αρχή θα αδυνάτιζε κάθε κίνηση της φαντασίας». Η χρονοβόρα αυτή διαδικασία λειτουργεί παράλληλα και ως επιβράδυνση ανακόπτοντας την ένταση της αναζήτησης.

Παρομοιώσεις : Το ανθρώπινο δυναμώνει, πλαταίνει καθώς  παραβάλλεται με το φυσικό, το μόνιμο,το καθολικό. Η αφήγηση αποκτά ποικιλία, ζωντάνια,παραστατικότητα.           

• στ. 401. Ο Αστυάνακτας όμορφος, ξεχωριστός, πολύτιμος σαν αστέρι.

• στ. 506-513. Ο Πάρης ετοιμοπόλεμος, απελευθερωμένος από θυμό και πόνο, όμορφος, περήφανος, ορμητικός σαν άλογο που σπάει τα δεσμά και καλπάζει καμαρωτό για τις γνωστές του βοσκές.

Αναχρονισμός: στ. 418. η καύση των νεκρών συνήθεια της ομηρικής εποχής.

    

Johann Heinrich Tischbein,

   Ομηρικός πολιτισμός

• Η τύχη των ηττημένων – αιχμαλώτων: θάνατος  και ατιμωτική σκύλευση των πτωμάτων για τους άνδρες, σκλαβιά για τις γυναίκες ή απελευθέρωσή τους με λύτρα.

• Η σημασία της κοινής γνώμης καθορίζει τις επιλογές και δεσμεύει τον ομηρικό ήρωα. Η «αἰδώς», ανάμεικτο συναίσθημα ντροπής και σεβασμού της γνώμης των άλλων ωθεί τον ήρωα στην πάση θυσία επιδίωξη της δόξας ,ακόμα και με τίμημα τον θάνατο προκειμένου να σωθεί από την ατίμωση της γενικής καταισχύνης. 

Μεταβατικά και αμετάβατα ρήματα - το αντικείμενο

Μεταβατικά και αμετάβατα ρήματα, το αντικείμενο from Georgia Dimitropoulou

Ραψωδία Ε, "Διομήδους Αριστεία"

 

Διομήδης:  ( < Διός + μήδομαι ,σκέφτομαι, συμβουλεύω), αυτός που έχει θεϊκή σκέψη, που τον συμβουλεύει ο Δίας. Βασιλιάς του Άργους, γιος του Τυδέα και της Δηιπύλης. Ήταν ανηψιός του Ηρακλή και καλός φίλος του Οδυσσέα. Οι τρεις τους ήταν οι αγαπημένοι ήρωες της θεάς Αθηνάς. Στην Ιλιάδα θεωρείται ο τρίτος καλύτερος πολεμιστής των Αχαιών μετά τον Αίαντα τον Τελαμώνιο. Συμμετείχε στον πόλεμο με ένα στόλο 80 πλοίων ο οποίος ήταν δεύτερος σε αριθμό συγκρινόμενος με τον αντίστοιχο του Αγαμέμνονα που αποτελείτο από 100 πλοία. Ο Διομήδης απέσπασε από τους θεούς ασφαλή, ή σχεδόν ασφαλή, επιστροφή στην πατρίδα. Η Αφροδίτη όμως, σύμφωνα με μια παράδοση, δεν κατόρθωσε ποτέ να ξεχάσει το βέλος που της έσκισε το δέρμα στα πεδία της Τροίας. Μόλις ο Διομήδης γύρισε στο Άργος βρήκε τη σύζυγό του ξαναπαντρεμένη και στη θέση του να βασιλεύει ο νέος άντρας της γυναίκας του. Ο ήρωας, που δεν επιθυμούσε πλέον ούτε να τιμωρήσει τη γυναίκα του ούτε να παραμείνει σε αχαϊκό έδαφος, σάλπαρε με τους συντρόφους του στην Απουλία της Ν. Ιταλίας, όπου ίδρυσε πολλές πόλεις.

Άγαλμα της Αθηνάς που συμβουλεύει τον Διομήδη λίγο πριν μπει στη μάχη - (Γέφυρα Schlossbrücke, Βερολίνο)

 Ραψωδία Ε, 274 – 430 Ο Διομήδης σκοτώνει τον Πάνδαρο και τραυματίζει την Αφροδίτη

Αριστεία:ξεχωριστή ανδρεία του πολεμιστή που συνίσταται σε πολεμικά κατορθώματα στη διάρκεια της μάχης. Προβάλλεται ο θρίαμβος του νικητή που όσο πιο πολλούς σκοτώνει τόσο πιο μεγάλος είναι. Συγκεκριμένα ο Διομήδης:

• Ενεργεί με την καθοδήγηση της Αθηνάς (τον περιβάλλει με φως, ενδυναμώνει, διευθύνει το ακόντιό του, του δίνει την ικανότητα να ξεχωρίζει θνητούς από αθανάτους).
• Αντιμετωπίζει μόνος και πεζός δύο αντιπάλους πάνω στο άρμα τους.
• Σκοτώνει τον Πάνδαρο, τραυματίζει θανάσιμα με θεόρατη πέτρα τον Αινεία.
• Με τις δικές του οδηγίες ο Σθένελος αρπάζει ως λάφυρο τα άλογα του Αινεία.
• Με την άδεια της Αθηνάς τραυματίζει θεούς (Αφροδίτη, Άρης)

Η ομηρική μάχη

• Πολεμικό άρμα (δίφρος):επέβαιναν και συνεργάζονταν ο ηνίοχος(κρατούσε τα χαλινάρια/ βοηθούσε) και ο πολεμιστής – πρωταγωνιστής που συχνά πολεμούσε πεζός.

Τοιχογραφία από το ανάκτορο της Πύλου. Δύο Μυκηναίοι πολεμιστές με άρμα.

 

 

 

 

 

• Το σκύλεμα( απογύμνωση από τον οπλισμό) του νεκρού αντιπάλου θεωρείται ολοκλήρωση της νίκης του ήρωα και επιτρέπει μεγάλη καύχηση. Αντίστοιχα, υποχρέωση του συντρόφου του νεκρού είναι η προστασία του σώματος από την ατίμωση αυτή.
• Η μάχη γινόταν σώμα με σώμα με κοντάρια ή σπαθιά ακόμα και πέτρες (σπανιότερα τόξα)
• Πολεμικές κραυγές ακούγονταν από θεούς και ήρωες: για εκφοβισμό του αντιπάλου, ενίσχυση του φρονήματος, καυχησιολογία, επίπληξη.

 Ευθύνη ηρώων

• Ο Πάνδαρος, αν και παρακινημένος από την Αθηνά, φέρει ακέραιη την ευθύνη για την επιορκία του (ραψ. Δ). Τιμωρείται λοιπόν ως επίορκος και υβριστής για την καυχησιολογία του, πριν καν βεβαιωθεί για το αποτέλεσμα.
• Ο Διομήδης, παρά το ότι ενήργησε με εντολή της Αθηνάς ξεπέρασε τα όρια τραυματίζοντας θεά και επιπλέον της μίλησε με προκλητικότητα και αλαζονεία. Στους στ. 404-415 προσημαίνεται η τιμωρία του.

Ο Διομήδης τραυματίζει την Αφροδίτη, καθώς εκείνη απομακρύνει το γιο της Αινεία από τη μάχη

Ανθρωπομορφισμός

• Ο τραυματισμός της Αφροδίτης ύστερα από καταδίωξη.
• Ο πόνος, η αιμορραγία,οι φωνές,  η ζάλη, το μελάνιασμα του τραύματος.
• Η παράκληση στον αδερφό – η συμπαράστασή του.
• Τα παράπονα στη μάνα – η τρυφερή ανταπόκρισή της (χάδια, παρηγορητικά λόγια)
• Ειρωνικά σχόλια Αθηνάς, Ήρας – καταμερισμός αρμοδιοτήτων.
• Επικριτικό ύφος – συμφιλιωτική διάθεση πατέρα Δία.

Διαφορά : ιχώρ, θαυμαστή θεραπεία τραύματος. 

Η Ίριδα οδηγεί την πληγωμένη Αφροδίτη στον Όλυμπο με το άρμα του Άρη.

Επική άνεση: πάνω στην κορύφωση της αριστείας του Διομήδη ο ποιητής μεταφέρει τη δράση στον Όλυμπο με σκηνές χαλαρές που ξεκουράζουν τους ακροατές και αποτελούν ανάπαυλα από τη φρίκη του πολέμου.

Ακρίβεια περιγραφών: λεπτομερειακές περιγραφές τραυματισμών (γνώστης ο ποιητής της ανθρώπινης ανατομίας), ρεαλιστικές, ωμές, ανατριχιαστικές (για τον σημερινό αναγνώστη) πληροφορίες που έτερπαν ωστόσο τον ακροατή του Ομήρου, θαυμαστή της τέχνης εξόντωσης του αντιπάλου.

 

Ανακεφαλαίωση της ραψωδίας Ε

Ποιοι υπερισχύουν στη μάχη που άρχισε στη ραψωδία Δ; Εξελίσσονται ομαλά τα πράγματα;

Πραγματοποιείται η βουλή του Δία; Πού στοχεύει και τι πετυχαίνει ο ποιητής;

• Νίκες και ήττες εναλλάσσονται – αυτή είναι άλλωστε η φύση του πολέμου – υπερισχύουν όμως οι Αχαιοί. Η εξέλιξη είναι ομαλή, αν τη δούμε ως συνέχεια της απρόβλεπτης ως προς την έκβαση μονομαχίας Πάρη και Μενέλαου: Ο επίορκος Πάνδαρος τιμωρήθηκε και μαζί του και οι Τρώες ως συνένοχοι. Όμως το σχέδιο του Δία να δώσει νίκες στους Τρώες προκειμένου να αποκατασταθεί η τιμή του Αχιλλέα, δε φαίνεται να πραγματοποιείται ακόμα.

• Αφού η Ιλιάδα αποτελεί ποιητική ανασύνθεση του Τρωικού πολέμου, ο ποιητής, από σεβασμό στην παράδοση και δικαιολογημένη περηφάνια για τους νικητές προγόνους του, ανακεφαλαιώνει τις νίκες τους, των 9 πρώτων χρόνων του πολέμου.

• Θα ήταν αφύσικος ο εκμηδενισμός του αχαϊκού στρατού αμέσως μετά την αποχώρηση του Αχιλλέα. Άλλωστε η απουσία του εξυπηρετεί και την προβολή των άλλων ηρώων – του Διομήδη στη ραψωδία Ε - ,  που με το μέγεθος, τις πράξεις και το ήθος τους θα καλύψουν το κενό και θα εξυψώσουν ακόμα περισσότερο και τον ίδιο τον Αχιλλέα∙ όσο πιο γενναίοι αυτοί τόσο πιο ξεχωριστός εκείνος.

 

 

 

Φωνές, συζυγίες, διαθέσεις

Φωνές, συζυγίες, διαθέσεις from Georgia Dimitropoulou


Στον Ελληνικό Πολιτισμό θα βρείτε αναλυτικά τη σχετική θεωρία και πολλές ασκήσεις εμπέδωσης. Για τις φωνές και τις συζυγίες εδώ ,για τις διαθέσεις εδώ.

Ραψωδία Δ, επιορκία, επιθεώρηση στρατού, αρχή της σύγκρουσης

Peter Paul Rubens – Η ΣΥΝΕΛΕΥΣΗ ΤΩΝ ΘΕΩΝ  (1623-1625) ΜΟΥΣΕΙΟ ΛΟΥΒΡΟΥ

           

Η επιορκία

Στον  Όλυμπο οι θεοί συζητούν για το αποτέλεσμα της μονομαχίας. Ο Δίας, με στόχο να πειράξει  την Ήρα και την Αθηνά, τις δυο θεές που εχθρεύονταν θανάσιμα τους Τρώες, υποστηρίζει ότι νικητής είναι ο Μενέλαος και προτείνει να του δοθεί, σύμφωνα με τους όρκους, η Ελένη. Βέβαια, μια τέτοια έκβαση δεν εξυπηρετεί τη βουλή του: η τιμή του Αχιλλέα μπορεί να αποκατασταθεί μόνο αν ο πόλεμος συνεχιστεί.

Πράγματι, η Ήρα αντιδρά με οργή σε μια τέτοια λύση· προτείνει μάλιστα κι έναν εύσχημο τρόπο παραβίασης των όρκων, ώστε ο πόλεμος να ξαναρχίσει. Ο Δίας υποχωρεί, πράγμα που αποκαθιστά το κύρος της μετά την ταπείνωση που της έγινε στην πρώτη συνέλευση (ραψωδία Α) και στέλνει την Αθηνά στο πεδίο της μάχης, να θέσει σε εφαρμογή το σχέδιο της Ήρας. 

Η Αθηνά, με τη μορφή του Λαόδοκου, παρασύρει τον Πάνδαρο στην επιορκία. Βέβαια η «ασυλία» που απολαμβάνει ως ηθικός αυτουργός η Αθηνά, σε καμιά περίπτωση δεν υφίσταται στην περίπτωση του ανθρώπου-φυσικού αυτουργού. Ο Όμηρος τον ονομάζει άφρονα- ανόητο (Στα λόγια τούτα επείσθηκεν ο ανόητος). Ο Πάνδαρος φέρει ευθύνη και θα τιμωρηθεί, αφού δεν αντιστάθηκε στη «διαβολή» της θεάς και δε φάνηκε συνετός. Τα λόγια της Αθηνάς ήταν σκέψεις δικές του, που τον δείχνουν φιλόδοξο και φιλοχρήματο. 

«Θενά πεισθής, σ’ ότι θα ειπώ, Λυκαονίδη ανδρείε;

Θα ετόλμας στον Μενέλαον γοργό να σύρης βέλος;

Δόξαν απ’ όλον τον λαόν και χάριν θ’ απολαύσης

και ο βασιλέας μάλιστα θα σε τιμήση ο Πάρις.

Πρώτος αυτός με υπέρτιμα θα σε ανταμείψη δώρα,

εάν ιδή στην θλιβεράν πυράν ανεβασμένον

τον δυνατόν Μενέλαον από δικό του ακόντι.

Εμπρός, λοιπόν, ακόντισε τον ένδοξον Ατρείδην,

αφού στον φωτογέννητον Απόλλωνα τοξότην

αρνιών πρωτόγονων ταχθής να σφάξης εκατόμβην,

άμα στην θείαν Ζέλειαν, στο σπίτι σου, γυρίσης».

                   (ραψωδία Δ, 94-104, μτφρ. Ι. Πολυλά)

Ο απρόκλητος τραυματισμός του Μενέλαου δίνει στον Ποιητή την ευκαιρία να εκφράσει την προσωπική του συμπάθεια για το Μενέλαο με τις αποστροφές που του κάνει, αλλά και να δείξει μια σκηνή αδελφικής αγάπης: 

Αλλά δε σ’ ελησμόνησαν, Μενέλαε, του Ολύμπου,

οι κάτοικοι οι μακάριοι κι η Αθηνά που εμπρός σου

ευθύς ευρέθη κι έδιωξε το πικροφόρο ακόντι

από το σώμα σου αρκετά, καθώς μητέρα διώχνει

μύγαν από το βρέφος της, ενώ γλυκά κοιμάται……

Ομοίως, ω Μενέλαε, εβάφηκαν τα ωραία

μεριά σου και τα κνήμια σου και οι φτέρνες εις το αίμα.

                       (ραψωδία Δ, 127-147, μτφρ. Ι. Πολυλά)

Επάγωσεν ο κραταιός Ατρείδης Αγαμέμνων,

άμ’ είδε από το λάβωμα να τρέχη μαύρον αίμα,

πάγωσε κι ο Μενέλαος ο ανδρείος, αλλ’ ως είδε

οπού της λόγχης το λουρί κι οι αγκίδες μείναν έξω,

του επανήλθεν η ψυχή. Και ο μέγας Αγαμέμνων

με στεναγμούς του έλεγε κρατώντας του το χέρι,

και οι φίλοι γύρω εστέναζαν: «Γλυκύτατε αδελφέ μου,

στους όρκους σ’ εθανάτωνα, την ώρα που σε μόνον

εμπρός των Τρώων σ’ έσταινα για μας να πολεμήσης.

Κι εκείν’ ιδού σ’ εκτύπησαν κι επάτησαν τους όρκους.

Αλά δεν θα ματαιωθούν οι όρκοι και η θυσία,

οι αγνές σπονδές και οι δεξιές που εσφίξαμε με θάρρος

κι εάν ευθύς δεν το ενεργή, στο εξής θα το ενεργήση

ο Δίας  και πολύ βαριά το κρίμα θα πληρώσουν

εκείνοι και οι γυναίκες τους και τα παιδιά τους όλα.

Ότ’ είναι τούτο φανερό στα βάθη της ψυχής μου.

Θα φθάση μέρα να χαθή κι η Ίλιος η αγία

και ο Πρίαμος ο δυνατός με όλον τον λαόν του,

όταν ο αιθεροκάτοικος Κρονίδης χολωμένος

για τούτην την απάτην τους επάνω τους τινάξη

την σκοτεινήν αιγίδα του. Και αυτά θα γίνουν όλα.

Αλλ’ ω Μενέλαε, σκληρός εμέ θα σφάζη πόνος,

αν αποθάνης και κλεισθούν οι μέρες της ζωής σου.

Στ’ άνανδρον Άργος άτιμος μου μέλλει να γυρίσω,

ότ’ οι Αχαιοί θα θυμηθούν αμέσως την πατρίδα

και του Πριάμου καύχημα θα μείνη και των Τρώων

η Άργισσα Ελένη μας, και η γη τα κόκκαλά σου,

χωρίς να γινη τίποτε θα σέπη εδώ στην Τροίαν.

Και κάποιος τότε θέλ’ ειπεί των αποτόλμων Τρώων,

ενώ στον τάφον θα σκιρτά του ενδόξου Μενελάου:

«Να χαρή πάντοτε η χολή του Ατρείδη ως τώρα εχάρη

που στρατόν έφερε Αχαιών ανώφελα εδώ πέρα

και μ’ άδεια πλοία γύρισεν εις την πατρίδα, δίχως

τον αγαθόν Μενέλαον. Αυτά θα ειπούν. Κι εμένα

χάσμ’ ας ανοίξ’ η μαύρη γη κι επάνω μου να κλείση.».

                      (ραψωδία Δ, 148-182, μτφρ. Ι. Πολυλά)

Ο  Μενέλαος δέχεται τη βοήθεια του Αγαμέμνονα, Αχιλλέα και Διομήδη

 

Οι Τρώες καλύπτουν τον Πάνδαρο την ώρα που τοξεύει το Μενέλαο (Το τόξο εκείνο ετάνυσε και καταγής αγάλι το έκλινε και οι σύντροφοι κρατούσαν τες ασπίδες εμπρός του, μήπως πεταχθούν οι Αχαιοί γενναίοι, πριν ακοντίση ο Πάνδαρος τον δυνατόν Ατρείδην.), πράξη που αποκαλύπτει ότι δε θέλουν να σεβαστούν τους όρκους, αντίθετα επιθυμούν τη συνέχιση του πολέμου. Επιτίθενται πρώτοι αυτοί και έτσι γίνονται συνένοχοι στην επιορκία. Ο Ποιητής χρειάζεται την επιορκία 

α) για να συνεχιστεί ο πόλεμος και να τηρηθεί η παράδοση 

β) για να εφαρμοστεί το σχέδιο του Δία, αν και προς το παρόν η δικαίωση του Αχιλλέα θ’ αναβληθεί και   

γ) για να δικαιολογήσει ηθικά την τιμωρία των Τρώων στις πρώτες συγκρούσεις αλλά και στις τελευταίες στις οποίες θα χάσουν και τον αρχηγό τους.

       Η επιθεώρηση του στρατού

(από αριστερά εικονίζονται με τη σειρά: Μενέλαος, Πάρις, Διομήδης, Οδυσσέας, Νέστορας, Αχιλλέας, Αγαμέμνονας)

Με την επιθεώρηση του στρατού – απαραίτητη στην περιγραφή ενός πολέμου – ο Ποιητής

• δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι ο πόλεμος τώρα αρχίζει.

• αναδεικνύει το ηγεμονικό παράστημα του Αγαμέμνονα, παρουσιάζοντάς τον θαρραλέο, δραστήριο και αποφασιστικό, όχι όπως τον παρουσίασε ο Αχιλλέας στη ραψωδία Α και ο Θερσίτης στη ραψωδία Β.

• δείχνει την ετοιμότητα του αχαϊκού στρατού.

• μας γνωρίζει τους σημαντικότερους αρχηγούς του αχαϊκού στρατεύματος: Ιδομενέας, οι δύο Αίαντες, Νέστορας, Μενεσθέας, Οδυσσέας, Διομήδης, ο γιος του Τυδέα, και ο ηνίοχός του ο Σθένελος.

Ο Αγαμέμνονας, πεζός ανάμεσα στις φάλαγγες των πολεμιστών, εξάπτει το μένος των πρόθυμων με το όραμα της νίκης, επαινεί τους ετοιμοπόλεμους, ελέγχει, επικρίνει και προσβάλλει τους ανέτοιμους για τη μάχη, ανάμεσα στους οποίους και τον Οδυσσέα, το Μενεσθέα, το Διομήδη.

«Ω γόνε, συ, του Πετειού διοθρέφτου βασιλέως,

και συ, που στα σοφίσματα εξέχεις και στους δόλους,

τι κρύβεσθε, τι μένετε μακράν ως να’λθουν άλλοι;

Και να σταθήτ’ έπρεπε σεις στην πρώτη τάξιν πρώτοι

και πρώτοι ν’ απαντήσετε την φλόγα του πολέμου,

καθώς δέχεσθε κάλεσμα στην τράπεζά μου πρώτοι,

οπότε στρώνουμ’ οι Αχαιοί τραπέζι των γερόντων. 

Και σας αρέσει τα ψητά να τρώγετε κι ωραίο

κρασί να πίνετ’ άφθονο και τώρα σας αρέσει

και αν δέκα σώματ’ Αχαιών εβλέπετ’ έμπροσθέν σας

με τ’ ανδροφόνο σίδερο ν’ αρχίσουν τον αγώνα.».

                                                                     (Δ, 338-348)

«Οϊμέν’, υιέ του συνετού Τυδέα του ιπποδάμου,

τι κρύβεσαι; Τες γέφυρες τι βλέπεις του πολέμου;

Να κρύβεται, όπως κρύβεσαι, δεν ήθελε ο Τυδέας,

και των συντρόφων πολύ εμπρός στην μάχην εκινούσε. 

                                                             (Δ, στ.369-372)

Ο Οδυσσέας δυσανασχετεί και αναγκάζει τον Αγαμέμνονα να πάρει πίσω τις προσβολές, ενώ ο Διομήδης, όχι μόνο δεν επιχειρεί ν’ αντιμιλήσει, αλλά αποπαίρνει και τον ηνίοχό του το Σθένελο που διαμαρτύρεται, δικαιολογώντας τον Αγαμέμνονα, εφόσον έχει ως αρχηγός ευθύνη. Ο Διομήδης θα απαντήσει αποδεικνύοντας την ανδρεία του στη μάχη – ολόκληρη  η ραψωδία Ε είναι αφιερωμένη στη δική του αριστεία – . Ας  μην ξεχνάμε άλλωστε ότι οι εκλεκτοί  χρειάζονται να κεντρίζονται κατάλληλα ώστε να φτάσουν στο ανώτατο όριο, ενώ οι δειλοί όσο κι αν απειληθούν ή επικριθούν, αριστείες αποκλείεται να κάνουν. Ο ηρωισμός ανήκει στην αριστοκρατία έστω κι αν  δεν υπάρχει ήρωας που να μη λιποψυχήσει σε κάποια στιγμή της μάχης. Οι προσβολές και τα σκώμματα που κάθε πρωτοκλασάτος αρχηγός δικαιούται ν’ απευθύνει δημόσια μέσα στη σύρραξη, παρακινούν και εμπνέουν φανατισμό, παρά αναστέλλουν την πολεμική ορμή των ελεγχόμενων κάθε φορά μαχητών. Από τη στιγμή που βαθύτερο κίνητρο του ήρωα είναι η «αιδώς», η ντροπή και ο σεβασμός της γνώμης των άλλων, ο εκλεκτός κάνει  ό,τι μπορεί για να διαψεύσει τις προσβολές, ενώ ο μέτριος ή ο δειλός, απειλούμενος με θάνατο, αναγκάζεται να μεταπέσει από το φόβο στο απεγνωσμένο θάρρος.

Αξίζει να προσέξει κανείς την παράταξη του στρατού του Νέστορα:

Και τους ιππείς έστησ’ εμπρός με τα ζεμέν’ αμάξια,

έβαλε οπίσω τους πεζούς πολλούς και ανδρειωμένους,

πύργον πολέμου στερεόν, και τους κακούς στη μέση,

ν’ αναγκασθή να μάχεται και αυτός οπού δεν θέλει.

                                                           (Δ, 297-300)

 

Στην εμπροσθοφυλακή οι ιππείς με τα άλογα και τα αμάξια, στην οπισθοφυλακή οι γενναίοι πεζοί, ενώ οι αδύναμοι στη μέση. Ο αδύναμος, παγιδευμένος εν μέσω συμπολεμιστών-φρουρών και δυνάμει μαρτύρων κατηγορίας, μπορεί να αποδειχτεί γενναίος από ανώτερη βία.

 Ο Αχιλλέας δίνει στο Νέστορα το βραβείο της σοφίας.Αγεμέμνων και Μενέλαος παρακολουθούν.

  Joseph Désiré Court 1796-1865: Musée des beaux arts, Rouen.

 Η αρχή της σύγκρουσης

• Η μάχη επιτέλους ξεκινά στο στίχο 422 της ραψωδίας Δ και θα διαρκέσει ως το στίχο 320 της ραψωδίας Η, οπότε και τελειώνει η 1^η μέρα της μάχης και 22^η μέρα της Ιλιάδας.

•  Οι φάλαγγες των Αχαιών συμπαγείς, αλλεπάλληλες και σιωπηλές, ενώ σκόρπιες και θορυβώδεις, λόγω και της πολυγλωσσίας, των Τρώων.

• Στη μάχη παίρνουν μέρος και θεοί· ο Άρης με τους Τρώες, η Αθηνά με τους Αχαιούς, ενώ ο Φόβος, η Τρομάρα και κυρίως η Έρις, προσωποποιήσεις και οι τρεις ανθρώπινων παθών, επενεργούν και στους δυο. Ο Απόλλωνας παρακολουθεί τη μάχη από τα Πέργαμα, την ακρόπολη της Τροίας και ενθαρρύνει τους Τρώες θυμίζοντάς τους την απουσία του Αχιλλέα. Ο Ποιητής με τις συχνές αναφορές σ’ αυτόν δεν αφήνει να ξεχαστεί ότι αυτός είναι το κέντρο του έπους.

«Τρώες, ξυπνάτε, ιππόδαμοι, και μην υποχωρείτε

των Αχαιών, και σίδερον η σάρκα τους δεν είναι

η λίθος, ώστε του χαλκού το δάγκαμα να διώχνη.

Ούτ’ ο Αχιλλέας μάχεται, ο υιός της καλλικόμου

Θέτιδος, αλλά τον θυμόν τρέφει σιμά στα πλοία.»  

                                                        (Δ, 509-513)

Ο ΑΠΟΛΛΩΝ ΘΥΜΩΜΕΝΟΣ ΤΙΜΩΡΕΙ ΤΟΥΣ ΑΧΑΙΟΥΣ  Paolo Fiammingo Museum of Fine Arts (Budapest)