Παρασκευή, 12 Οκτωβρίου 2018

Η πέτρα κι η υπομονή δεν είναι τυχαία γένους θηλυκού........


Patience, engraving by Hans Sebald Beham, 1540

Μονάχα με μιά φλογερή υπομονή 
θα κατακτήσουμε την θαυμάσια ευτυχία. 

Martha Medeiros 


Πέτρα της υπομονής, τι μου λες να κάμω;

— Εγώ ήμουν βασιλοπούλα, μοναχοθυγατέρα, ο πατέρας μου επήγε στον πόλεμο, του διακένταγα ένα χρυσό μαντήλι και πέρασε ένας αετός απ’ το παραθύρι μου και μου είπε: 

«Διακεντάεις, διακεντάεις, πεθαμένο άντρα θα πάρης ! » 

Του είπα εγώ: « Πάρε με να πάω να τον ιδώ.» 

Μ’ επήρε ο αετός στα φτερά του και μ’ έφερε, με κατέβασε απ’ το πηγάδι και μ’ έφερε στο παλάτι. Τον εφύλαξα χωρίς να κοιμηθώ τρεις μήνες, τρεις βδομάδες κ’ εκεί πέρασαν από πάνω σκλάβες κι αγόρασα μια σκλαβίτσα για συντροφιά. Την ώρα που ήταν να ξυπνήση ο βασιλέας, να φταρνιστή, του είπε η σκλάβα, γιατί κοιμήθηκα εγώ: 

Γεια σου, βασιλέα μου πολυχρονεμένε . . . 

Τώρα, επειδή δεν έχω σε κανένα να πω τον πόνο μου, σας εφερε εσάς για να ιδούμε τι θα μου πήτε. Από βασιλοπούλα, να φυλάω χήνες ! Μαχαίρι της σφαγής, τι μου λες να κάμω;

— Να σφαγής!

— Σκοινί της κρέμασης, τι μου λες να κάμω;

— Να κρεμαστής !

— Πέτρα της υπομονής, τι μου λες να κάμω;

— Υπομονή !

— Τι υπομονή να έχω; Σκοινί της κρέμασης, τι μου λες να κάμω;

— Να κρεμαστής!


Το κοιμισμένο Βασιλόπουλο, ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ (ΠΡΩΤΟΣ ΤΟΜΟΣ) ΑΝΘΟΛΟΓΙΑ
Επιμέλεια: ΜΕΓΑΣ Α. ΓΕΩΡΓΙΟΣ, Εικονογράφηση : ΚΟΝΤΟΓΛΟΥ ΦΩΤΗΣ
Εκδόσεις ΕΣΤΙΑ










Η Πέτρα της Υπομονής


Σύμφωνα με την περσική μυθολογία, υπάρχει μια μαγική πέτρα που τη βάζεις μπροστά σου και της λες όλα σου τα βάσανα, τους πόνους, τις πίκρες… Της εμπιστεύεσαι ό,τι δεν τολμάς ν’ αποκαλύψεις σε κανέναν κι εκείνη ακούει, απορροφά σαν σφουγγάρι όλες σου τις λέξεις και όλα σου τα μυστικά. Μέχρι που μια μέρα σκάει, εκρήγνυται. Κι εκείνη ακριβώς τη μέρα λυτρώνεσαι. 

Σε μια βομβαρδισμένη πόλη, μια νεαρή γυναίκα κάθεται δίπλα στον τραυματισμένο άντρα της που ψυχορραγεί. Του μιλάει για τα όνειρά της, τη ζωή της, τα θέλω της, για τον πόλεμο, τη βία και το φόβο. Καθώς οι στρατιώτες στους γύρω δρόμους σκοτώνουν και λεηλατούν, αυτή εξομολογείται όσα δεν έχει τολμήσει να πει μέχρι τώρα. Και ο άντρας της γίνεται γι’ αυτήν η πέτρα της υπομονής...

Η Πέτρα της Υπομονής, Ατίκ Ραχίμι, εκδόσεις Ψυχογιός



Η Πέτρα της Υπομονής (Syngué Sabour, The Patience Stone)
Σκηνοθεσία: Ατίκ Ραχίμι, Σενάριο: Ατίκ Ραχίμι, Ζαν Κλοντ Καριέρ


Στην πέτρα της υπομονής κάθισες.....

Στην πέτρα της υπομονής
κάθισες προς το βράδυ
με του ματιού σου το μαυράδι
δείχνοντας πως πονείς·

κι είχες στα χείλια τη γραμμή
που είναι γυμνή και τρέμει
σαν η ψυχή γίνεται ανέμη
και δέουνται οι λυγμοί·

κι είχες στο νου σου το σκοπό
που ξεκινά το δάκρυ
κι ήσουν κορμί που από την άκρη
γυρίζει στον καρπό·

μα της καρδιάς σου ο σπαραγμός
δε βόγκηξε κι εγίνη
το νόημα που στον κόσμο δίνει
έναστρος ουρανός.

Γιώργος Σεφέρης, Στροφή, Κοχύλια, Σύννεφα, Η λυπημένη, Ποιήματα, εκδόσεις Ίκαρος





Στην πέτρα της υπομονής προσμένουμε το θάμα..

Πού πήγε η μέρα η δίκοπη που είχε τα πάντα αλλάξει;
Δε θα βρεθεί ένας ποταμός να ’ναι για μας πλωτός;
Δε θα βρεθεί ένας ουρανός τη δρόσο να σταλάξει
για την ψυχή που νάρκωσε κι ανάθρεψε ο λωτός;

Στην πέτρα της υπομονής προσμένουμε το θάμα 
που ανοίγει τα επουράνια κι είν’ όλα βολετά 
προσμένουμε τον άγγελο σαν το πανάρχαιο δράμα 
την ώρα που του δειλινού χάνουνται τ’ ανοιχτά 

τριαντάφυλλα… Ρόδο άλικο του ανέμου και της μοίρας, 
μόνο στη μνήμη απόμεινες, ένας βαρύς ρυθμός 
ρόδο της νύχτας πέρασες, τρικύμισμα πορφύρας
τρικύμισμα της θάλασσας… Ο κόσμος είναι απλός. 

Αθήνα, Οχτώβρης 1929 ‒ Δεκέμβρης 1930 

Γιώργος Σεφέρης, Στροφή, Ερωτικός λόγος, Ε, Ποιήματα, εκδόσεις Ίκαρος





Στης υπομονής την πέτρα δίχως τόξο και φαρέτρα


Κύματα και μαϊστράλια
στης αγάπης τ’ ακρογιάλια.
Ο βυθός σκαριά χιλιάδες
αστερίες κι αχιβάδες.

Στης υπομονής την πέτρα
δίχως τόξο και φαρέτρα.
Ότι σπέρνεις και θερίζεις
στους ανέμους το χαρίζεις

Καληνύχτα κι αύριο πάλι
στης ζωης την παραζάλη.
Όνειρα γλυκά θα φέρει 
της αυγής το πρώτο αστέρι.

Καλοκαίρια και χειμώνες
σαν στιγμούλες σαν αιώνες.
Ότι άκουσες και είδες
αίνιγμα στις πυραμίδες.

Άσε άλυτο το γρίφο
και μην το παιδεύεις φως μου.
Πως θα αντέξεις δίχως μύθο
την αλήθεια αυτού του κόσμου;


Πέμπτη, 30 Αυγούστου 2018

«Ποιος είναι ο Οδυσσέας, εδώ; Και ποιοι είναι οι λουόμενοι;»


«Λουόμενοι» και «Πνέοντες»

Η
 έκθεση Odysseus and the Bathers παρουσιάζει νέες παραγωγές αλλά και πρόσφατα έργα του προερχόμενου από το Hong Kong, Αμερικανού καλλιτέχνη, Paul ChanΟ Chan, ως μελετητής της Ελληνικής φιλοσοφίας αλλά και ως δυναμικός ακτιβιστής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, δημιουργεί έργα-πραγματείες επάνω στην ανθρώπινη υπόσταση, χωρίς όμως να υποκύπτει σε παγίδες ακαδημαϊσμού ή διδακτισμού.

Η έκθεση Odysseus and the Bathers είναι μία έκθεση σε κίνηση. Στην καρδιά της υπάρχουν κινούμενα σώματα που λυγίζουν, στριφογυρίζουν και χτυπιούνται. Ο Chan αποκαλεί τις συγκεκριμένες υφασμάτινες μορφές «Bathers» (Λουόμενους) και συμπεριλαμβάνονται σε μία μεγαλύτερη συλλογή έργων με τίτλο «Breathers» (Πνέοντες) τα οποία ο καλλιτέχνης ξεκίνησε το 2014, για να τα εκθέσει δύο χρόνια μετά. 

Η διαδικασία χρειάστηκε κάποιο χρονικό διάστημα για να φτάσει στην πιο εκλεπτυσμένη της μορφή, με το πρώτο έργο να απαιτεί δεκάδες προπλάσματα. Όπως λέει ο Chan, πρόκειται για έργα τέχνης που αναπνέουν. Το κάθε ένα αποτελείται από ένα κέλυφος από ανθεκτικό νάιλον το οποίο έχει προσαρμοστεί σε τροποποιημένους ηλεκτρικούς ανεμιστήρες. Για την υλοποίησή τους συνδυάστηκαν ο σχεδιασμός και η κατασκευή καλουπιών με τη ραπτική, με στόχο να δημιουργηθούν διαφορετικά είδη και αποχρώσεις κίνησης. 

Οι «Breathers» μοιράζονται κοινό DNA με εκείνες τις έξαλλες μορφές που βρίσκονται εγκατεστημένες έξω από αντιπροσωπείες μεταχειρισμένων αυτοκινήτων και βενζινάδικα σε όλη τη Βόρεια Αμερική. Η επίσημη ονομασία τους είναι «Sky Dancers», (Χορευτές του ουρανού) αν και μερικές φορές έχουν την παρεμφατική ονομασία «Whiplash Men» (Άνθρωποι-Μαστίγια). Αυτές οι υπερκινητικές φιγούρες είναι κατασκευές φτιαγμένες για να τραβούν την προσοχή, σπασμωδικοί φάροι που ανταγωνίζονται με έπαθλο το βλέμμα των οδηγών και των περαστικών, ενώ σε ορισμένες πόλεις έχουν απαγορευτεί, ως οπτική υποβάθμιση του περιβάλλοντος. 

Σε αντίθεση με όλη αυτή τη σπασμωδική ενέργεια, οι κινήσεις των αρχικών «Breathers» εξέπεμπαν μία νωθρή, σχεδόν ασθματική αίσθηση, ακροβατώντας μεταξύ εξάντλησης και κατάρρευσης. Αν οι υπερδραστήριοι «Sky Dancers» είναι υπό την επήρεια διεγερτικών, οι «Breathers» έχουν πάρει ηρεμιστικά. 

Ο πρώτος απ’ αυτούς καμπούριαζε τεμπέλικα στη μέση. Ο Chan δίνει ψευδώνυμα σε όλες αυτές τις φιγούρες όσο τις δουλεύει και η συγκεκριμένη έγινε γνωστή ως Bender. Παρόλο που ήταν σχεδιασμένες να κινούνται, ήταν αμφίσημες όσο αφορά τον σκοπό, αρνούμενες να υποκύψουν στην κίνηση ή καταφεύγοντας στην αμέσως απαραίτητη. Συμμετέχοντας σε ένα πάνελ την ίδια περίπου εποχή που δούλευε το Bender, ο Chan σχολίασε: 

«Πιστεύω ότι ένα έργο είναι καλύτερο όταν δεν δουλεύει καθόλου, θαυμάζω τα έργα που είναι συνεχώς σε απεργία, όποιο κι αν είναι το αφεντικό». 

Οι κινήσεις των «Breathers» δημιουργούνται από θύλακες αναταράξεων και θα μπορούσαμε να πούμε ότι πρόκειται για φιγούρες που στροβιλίζονται. Παρόλο που δεν διαθέτουν φωνή, απέχουν πολύ από τη σιωπή. Όταν βρίσκονται εγκατεστημένες σε γκαλερί είναι παρουσίες ακουστές που θροΐζουν και πλαταγίζουν σαν πανιά πλοίων στον άνεμο. Από μία άποψη προσφέρουν μία performance, αλλά δεν υπάρχει ζωντανός performer. 


Η πρώτη εντύπωση του θεατή είναι πως η κίνηση των γλυπτών από τον αέρα είναι τυχαία –όμως παρατηρώντας προσεκτικά καταλαβαίνει ότι η κίνησή τους είναι συγκεκριμένη, πάντα η ίδια, μελετημένη ώστε να μεταδίδει στον θεατή την αίσθηση που θέλησε να τους προσδώσει ο καλλιτέχνης. Όπως είπε άλλωστε, τα υλικά του είναι μετρημένα με ακρίβεια χιλιοστού του γραμμαρίου, αφού διαφορετικό βάρος θα απέδιδε διαφορετική κίνηση στο γλυπτό. 

«Χρειάστηκε να πάρω στο εργαστήριο μια ζυγαριά ακριβείας, σαν αυτές που έχουν οι ναρκέμποροι», είπε χαμογελαστός.
Ο Chan θεωρεί ότι αυτά τα κινητικά γλυπτά λειτουργούν ως κινούμενες εικόνες, αλλά σχηματοποιημένες σε τρεις διαστάσεις. Αυτή είναι η έννοια υπό την οποία λειτουργούν ως έξοδος κινδύνου, ως ένας τρόπος να ξεγελάσεις τη μοίρα.

Η κίνηση έχει παίξει σημαντικό ρόλο για τον Chan από τότε που ξεκίνησε να κατασκευάζει έργα κινούμενων προβολών πριν από σχεδόν δύο δεκαετίες. Σε ένα δοκίμιό του που δημοσιεύθηκε στο ακαδημαϊκό περιοδικό October το 2016 με τίτλο Second Nature, σημειώνει: 

«Έχει μεγάλη σημασία για μένα ο τρόπος με τον οποίο μία σύνθεση εκδηλώνει διαφορετικά χαρακτηριστικά της κίνησης, όποιο κι αν είναι το μέσον ή η φόρμα». 

Εδώ και αρκετά χρόνια, ο Chan έχει αναλάβει μία διαδικασία πολυτροπικής αυτοδιδασκαλίας στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία και ποίηση. Όπως έχει παρατηρήσει, από τον Ηράκλειτο και μετά, πολλοί κλασικοί φιλόσοφοι διέκριναν μία σχέση ανάμεσα στη ζωή, τη συνείδηση και την κίνηση. Η πρώτη σημαντική παρουσίαση των «Breathers» του Chan στη Νέα Υόρκη το 2017, είχε τον τίτλο RhiAnima, μια αναφορά στο De Anima (Περί Ψυχής, περίπου 350 π.Χ.) του Αριστοτέλη, στο οποίο αναφέρεται, «Η γνώση είναι γι' αυτό το οποίο κινείται από αυτό το οποίο κινείται». 

“Daemonium” by Paul Chan (36″H x 27 1/2″W, ink on paper, 2012)


« ...ένα ποίημα για το θρίαμβο του νου πάνω στη δύναμη»

Ο οργανισμός ΝΕΟΝ, που διοργανώνει την έκθεση, γιορτάζοντας έτσι τα πέντε χρόνια δημόσιας δραστηριοποίησής του, ζήτησε από τον Paul Chan να καταθέσει, μέσα από τη δουλειά που παρουσιάζει, την δική του ερμηνεία για την έννοια της «πολυτροπικότητας», χαρακτηριστικό που ο Όμηρος αποδίδει στον Οδυσσέα.

O «πολύτροπος» Οδυσσέας, αφότου το έπος του Ομήρου μεταφράστηκε για πρώτη φορά στα αγγλικά το 1615, είναι «πονηρός», «εφευρετικός», «περίπλοκος», «πολύστροφος» ή «άπειρα πανούργος» - μετάφραση του όρου που προτιμά ο καλλιτέχνης Paul Chan.

Για τον Chan, οι συνεκδοχές του όρου πολύτροπος - καλλιτεχνικές, ηθικές, προσωπικές ή πολιτικές - έχουν αποτελέσει έναυσμα για πολλές σκέψεις. Στο Odysseus as Artist, υποστηρίζει ότι η πανουργία, η διαρκής επινοητικότητα τρόπων, είναι σημαντικό προσόν για έναν καλλιτέχνη. Η πανουργία, για τον Chan, συνδέεται στενά με τη δημιουργία στην τέχνη, καθώς συνιστά άσκηση της λογικής.

Αυτό που προσφέρει, ίσως, ο όρος πολύτροπος στον Chan, είναι η δυνατότητα μίας εξόδου κινδύνου, της υπεκφυγής, της διαρκούς κίνησης. Έναν τρόπο, όπως του αρέσει να λέει, να ξεγελάει την ίδια του τη μοίρα.

Η Οδύσσεια είναι βεβαίως, γεμάτη από πονηρές μεταμορφώσεις και τεχνάσματα. Ο ίδιος ο Οδυσσέας διαθέτει ένα πλήθος από ταυτότητες: είναι στρατιωτικός ηγέτης, μετανάστης, ποιητής, πειρατής, φυγάς, κλέφτης.

Η Οδύσσεια είναι ένα ποίημα που πραγματεύεται την ικανότητα προσαρμογής σε αντίξοες και διαρκώς μεταβαλλόμενες συνθήκες. Όπως σημείωσε κάποτε ο αμερικανός συγγραφέας Guy Davenport, αν η Ιλιάδα είναι ένα ποίημα για τη δύναμη, τότε η Οδύσσεια είναι ένα ποίημα για τον θρίαμβο του νου πάνω στη δύναμη.

Στην έκθεση του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, κάποιοι από τους «Bathers» έχουν τίτλους που παραπέμπουν σε επεισόδια και χαρακτήρες της Οδύσσειας αλλά υπάρχουν και μερικές σκόπιμες παρεκκλίσεις.

Η σύζυγος του Οδυσσέα Πηνελόπη αποκτάει πληθυντικό χαρακτήρα, καθώς διατυπώνεται ως Polypelope. 



Ο νεαρός γιος του Οδυσσέα, ο Τηλέμαχος, γίνεται μικρότερος: Teenyelemachus. 



Μία τριάδα έργων που κρατιούνται από τα χέρια, θυμίζοντας τον Χορό (1909) του Matisse, φέρει τον υπότιτλο Suitors as fugees as suitors. Από τη μία πλευρά, πρόκειται για μια αναφορά στην εναρκτήρια ραψωδία της Οδύσσειας, όπου οι αλαζόνες μνηστήρες έχουν κατακλύσει την κατοικία της Πηνελόπης και του απόντος συζύγου της.

Όμως, ο όρος της αργκό «fugees» είναι μια ακόμα αναφορά στους πρόσφυγες και τους μετανάστες. Έγινε ευρύτερα γνωστός στα μέσα του 19ου αιώνα, από το τρίο Fugees, που πήρε το όνομά του από έναν υποτιμητικό όρο για τους Αμερικανούς με καταγωγή από την Αϊτή. Η χρήση της λέξης εδώ εκφράζει την επιθυμία του Chan να σχετίσει τις κρίσεις του 21ου αιώνα με την καλλιτεχνική - ιστορική μορφή του λουόμενου. 




Η καταληκτική φιγούρα σε αυτή την έκθεση είναι ο πρωταγωνιστής της Οδύσσειας, ή έστω μία εκδοχή του, σε υποβαθμισμένη μορφή. Με τίτλο Poorodysseus, αυτός ο ύστατος «Bather» κινείται αθόρυβα, παγιδευμένος - ενταφιασμένος ίσως - σε μία βιτρίνα με ξύλινο πλαίσιο. 

Καθώς οι πειρασμοί στο ταξίδι παραμένουν άσωστοι, όπως παρουσιάζονται με μια τελευταία δόση ειρωνείας με την Κίρκη και την Καλυψώ σαν δύο γυναικεία μαγιό φορεμένα ασφυκτικά στον κίτρινο φαλλό με την πρόφαση της απόδοσης αθανασίας, το έργο 
προτείνει έναν αμφίσημο επίλογο.
Ποιος είναι ο Οδυσσέας, εδώ; Και ποιοι είναι οι λουόμενοι; Αυτοί εδώ δεν είναι καλά-καλά άνθρωποι, είναι εικόνες όσο και φιγούρες, που τις κινεί η μηχανική αύρα. 

Paul Chan, Los Baigneur (Poordysseus), 2018 |
 Installation View © PanosKokkinias


Οι «λουόμενοι» του ζοφερού αιώνα μας... 

Πολλοί καλλιτέχνες έχουν εξερευνήσει το θεματικό αντικείμενο του λουόμενου ανά τους αιώνες. Κατά την Αναγέννηση, στα έργα, για παράδειγμα, του Titian ή του Michelangelo, οι λουόμενοι απεικονίζονται συνήθως σε βουκολικές σκηνές με προέλευση τον μύθο. 


Titian, Diana and Actaeon, 1556-1559, National Gallery, London


Στα τέλη του 19ου αιώνα, το θέμα εμφανίστηκε ξανά, ως ένας συνεκτικός ιστός ανάμεσα στην παράδοση και την αναδυόμενη τότε avant-garde. Αντί για απεικονίσεις νυμφών και θηλυκών θεοτήτων, παρουσιάστηκαν τυχαίες σκηνές της καθημερινότητας, απαλλαγμένες από ρομαντισμό και εξεζητημένες πόζες.

Οι πίνακες του Degas κατά τη δεκαετία του 1870, για παράδειγμα, είναι γεμάτοι από νεαρές γυναίκες την ώρα της τουαλέτας τους, ενώ στον Seurat άρεσε να ζωγραφίζει λουόμενους στις όχθες του Σηκουάνα.

Edgar Degas, The Bath, c.1888

Ο Cezanne επίσης ασχολήθηκε περίπου την ίδια εποχή με το συγκεκριμένο αντικείμενο, απεικονίζοντας ομάδες λουόμενων σε δασωμένες όχθες λιμνών. Αντί να χρησιμοποιούν πηγές από την κλασική γραμματεία, αυτές οι ως επί το πλείστον ανώνυμες φιγούρες έχουν κάτι χαρακτηριστικά αντι-ηρωικό, όπως ο λιπόσαρκος νεαρός στον Λουόμενο (The Bather) (περίπου 1885).

Paul Cezanne, Bather, 
Museum of Modern Art (MoMA), New York City

Όταν το μεγάλης κλίμακας έργο του Cezanne Μεγάλες Λουόμενες (Les Grandes Baugneuses) (περίπου 1894-1905), εκτέθηκε για πρώτη φορά το 1907, έκανε μεγάλη εντύπωση στον Matisse και τον Picasso. Περίπου μία δεκαετία αργότερα, όταν στράφηκαν από τον κυβισμό στον κλασικισμό, ασχολήθηκαν και οι δύο με το θεματικό αντικείμενο του λουόμενου.


Paul Cézanne, The Large Bathers, 1900–06. Courtesy of the Philadelphia Museum of Art.




Henri Matisse, Three Bathers, 1907

Pablo Picasso, Bathers, 1918


Περισσότερα από 100 χρόνια μετά, ο Chan καταπιάνεται ξανά με αυτό το πανάρχαιο θέμα, επανεξοπλίζοντάς το για αυτόν που ο ίδιος αποκαλεί «ζοφερό» αιώνα μας. Τα σκηνικά εδώ δεν είναι ούτε μπάνια, ούτε αρχοντικές λίμνες, αλλά η παραλία. Σε ένα από τα μοντέλα του από γεμισμένο ύφασμα, ένα ζευγάρι κρατάει πετσέτα και τσάντα παραλίας. Αλλού υπάρχουν πετσέτες σε ζωηρά χρώματα. 


Paul Chan – Model (Duo with towel and bag), 2018 Ευγενική παραχώρηση του καλλιτέχνη και της γκαλερί Greene Naftali, Νέα Υόρκη. Installation View ©PanosKokkinias



Αυτοί οι «Bathers» δεν είναι ούτε ταξιδιώτες της χώρας του έπους ούτε θείες παρουσίες, αλλά εκδρομείς έτοιμοι για την παραλία. Αιχμηρές και δηκτικές, αυτές οι σκηνές περιέχουν κι άλλες παρουσίες: τις υπονοούμενες μορφές των μεταναστών. Δίπλα στο τρίο των «Bathers» υπάρχει απλωμένη μία ασημένια ισοθερμική κουβέρτα για πρώτες βοήθειες. Το τραύμα καραδοκεί, πάντα κάπου κοντά. 

Αυτά τα έργα περιέχουν ένα πλήθος από εγγύτητες: Εγγύτητα στην κρίση, εγγύτητα προς τους άλλους, προς τους αυτοσχέδιους καταυλισμούς, προς τα κορμιά που ξεβράζονται στις ακτές της Μεσογείου. 

«Η αντίθεση ανάμεσα στις εικόνες των αμέριμνων παραθεριστών και των προσφύγων που έφταναν δίπλα τους στην παραλία με σημάδεψε», είπε ο Paul Chan.


Paul Chan – Les Baigneurs (suitors as fugees as suitors), 2018. Ευγενική παραχώρηση του καλλιτέχνη και της γκαλερί Greene Naftali, Νέα Υόρκη. Installation View ©PanosKokkinias 

Ξένος και όχι Ξένιος....


Η έκθεση Odysseus and the Bathers διαστίζεται από μια σειρά ατεζάριστους καμβάδες που ο καθένας τους κρέμεται από μία ράγα στον τοίχο, όπως οι πετσέτες στα μπάνια των ξενοδοχείων. Τα έργα επάνω τους είναι προσεγγίσεις στο ύφος του Matisse σε αποχρώσεις του γαλάζιου, του ροζ και του κίτρινου, ζωγραφισμένα με χρώματα γενικής χρήσης σε έντονες αποχρώσεις. Ένα απ' αυτά απεικονίζει μία φιγούρα με μοβ κουκούλα και το κεφάλι σκυμμένο σε μία δυσεξιχνίαστη στάση (θρηνεί ή προοιωνίζει;), στην οποία εμφανίζονται συχνά αυτοί οι «Bathers»

Έν
α άλλο, με τίτλο Towel (Breaker in Yellow and Green) (2018), φέρνει στο νου φάντασμα στην ακτή. Οι φιγούρες σε αυτά τα έργα πηγάζουν από τα καλούπια τα οποία χρησιμοποιεί ο Chan για να φτιάξει τους «Bathers». 

Τα χρώματα, οι μορφές δεν αλληλοεπικαλύπτονται, δεν αγγίζονται ούτε μπερδεύονται μεταξύ τους, όπως δεν αναμιγνύονται πλέον και οι άνθρωποι σύμφωνα με τις ισχύουσες πολιτικές, που αρέσκονται στον όρο Ξένος και όχι Ξένιος, μία προσφιλής λέξη για τον προερχόμενο από το Hong Kong, Αμερικανό Paul Chan.

Οι πετσέτες των «λουομένων» του, αποτελούν, όπως είπε ο ίδιος ο καλλιτέχνης, μια αναφορά στη σημερινή Αμερική του Τραμπ, που από χωνευτήρι μετατρέπεται σε μια κοινωνία δυσανεκτική απέναντι στην φυλετική, ταξική ή εθνοτική ανάμειξη. Αντίθετα, στην Αθήνα, όπως είπε, γοητεύτηκε από τη λέξη «ξενία»:

«Μου άρεσε η έννοια, αλλά και ο ήχος της λέξης στα ελληνικά».


Από τα αριστερά προς τα δεξιά: Paul Chan – Towel (Inhaler at night), 2018. Ακρυλικό σε καμβά, κρεμασμένο σε ράγα επιτοίχιας πετσετοθήκης | Ευγενική παραχώρηση του καλλιτέχνη και της γκαλερί Greene Naftali, Νέα Υόρκη. Installation View ©PanosKokkinias 
Towel (emojis), Aκρυλικό σε καμβά, κρεμασμένο σε ράγα επιτοίχιας πετσετοθήκης | Ευγενική παραχώρηση του καλλιτέχνη και της γκαλερί Greene Naftali, Νέα Υόρκη. Installation View ©PanosKokkinias 
Towel (Inhaler under), 2018. Ακρυλικό σε καμβά, κρεμασμένο σε ράγα επιτοίχιας πετσετοθήκης | Ευγενική παραχώρηση του καλλιτέχνη και της γκαλερί Greene Naftali, Νέα Υόρκη. Installation View ©PanosKokkinias

Ηλεκτρονικά κυκλώματα φτιαγμένα στο σπίτι.....



Στις προθήκες του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης υπάρχει ακόμη μία σειρά από μοντέλα. Έξι από αυτά φέρουν τον τίτλο Model Arguments και είναι συνθέσεις που αποτελούνται από παπούτσια και καλώδια, και αποπνέουν την DIY αίσθηση ηλεκτρονικών κυκλωμάτων φτιαγμένων στο σπίτι. Ο Chan ξεκίνησε να τα κατασκευάζει προτού στραφεί στους «Breathers» και ίσως πρόκειται για έναν άλλο τρόπο, μία πρότερη στρατηγική, να υπαινιχθεί την κίνηση με ή πίσω από τις εικόνες, χωρίς να καταφύγει στην τυπική παραγωγή κινούμενων εικόνων.

Αποκαλεί τη διαδικασία κατασκευής αυτών των Model Arguments, «σύνθεση ενός δικτύου εξηλεκτρισμού». Σημειώστε ότι ένα από αυτά τα «απατηλά» έργα φέρει τον υπότιτλο Αθηνά, και αναφέρεται στην κόρη του Δία, η οποία υπάρχει υπό διαρκή μεταμφίεση.

Πράγματι, η μητέρα της Αθηνάς, η Μήτις, είναι η προσωποποίηση του κύριου χαρακτηριστικού του Οδυσσέα - η λέξη μήτις φέρει τις συνδηλώσεις της «ικανότητας», της «συνομωτικότητας» ή της «επιδίωξης». 



ΠΗΓΕΣ




Τρίτη, 14 Αυγούστου 2018

«Ο Χαλεπάς είναι ένας άγιος, που τον προσκυνώ», Ρέα Γαλανάκη


Το πορτρέτο του Χαλεπά από τον Πέτρο Ζουμπουλάκη


Μια γυναίκα πλασμένη μόνο από τα δάχτυλά σας....

Μια γυναίκα ούτε εξήντα εκατοστά, από νερό και κόκκινο πηλό. Τα υλικά, όπως λένε, του Θεού. Τα ταπεινά δικά σας υλικά, αφού εκείνο τον καιρό το μάρμαρο, η δόξα της νεότητάς σας, ήταν απρόσιτο για σας. Όσο κι η καλοσύνη των ανθρώπων. Μια χοϊκή, λοιπόν, γυναίκα πλασμένη μόνο από τα δάχτυλά σας. Δεν αποκλείεται και με τη βοήθεια ενός απλοϊκού, αυτοσχέδιου εργαλείου, κάποιο καρφί ή ένα κλαράκι για παράδειγμα.[....]
Αυτή, λοιπόν, η ούτε εξήντα εκατοστά γυναίκα από νερό και κοκκινόχωμα, που τη βαφτίσατε «Αθηνά βοσκόπουλα», συνεχίζει να φοράει μέχρι σήμερα ένα ποδήρες ένδυμα με κάθετες πιέτες. Τα πέλματά της ξεμυτίζουν από την άκρη του φορέματος. Στο ύψος των γοφών της βάλατε δύο οριζόντιες βαθιές πτυχώσεις από το αναδιπλωμένο ύφασμα, και ψηλότερα μια ζώνη με φιόγκο, προσεκτικά, σφιχτά δεμένο, ώστε να υποστηρίζει δυο μαστούς βαριούς, ωσάν γεμάτους γάλα. Οι βαριοί τούτοι μαστοί πλαισιώνονται δεξιά κι αριστερά από δύο φουσκωτά μανίκια, μαζεμένα στο ίδιο μ’ εκείνους ύψος. Κάθε μανίκι έχει κάτι σαν κουμπί που το κρατάει ανασηκωμένο - διότι έπρεπε να ανασκουμπώσει τα μανίκια ακόμη κι η θεά Αθηνά, αφού σκόπευε να αρμέξει, να τυροκομήσει - μπορεί όμως και να ζεσταινόταν από τον θρασύ μα ευπρόσδεκτο ήλιο της άνοιξης.

Στη βάση του λαιμού της ένα κολιέ.
 Ή μήπως πρόκειται για δαντελένιο ρέλι στη λαιμόκοψη της λεπτής διάφανης μπλούζας της, αφού μια σοφή θεά, και μάλιστα θεά παρθένος, δεν θα άφηνε του καθενός το βλέμμα, δεν θα άφηνε ούτε καν τα δάχτυλά σας να αργοπορήσουν ψηλαφώντας εκείνο το γυμνό τρίγωνο σάρκας, που ξεκινούσε από τον λαιμό και κατέβαινε μέχρι τον σφιχτά δεμένο φιόγκο της. Με άλλα λόγια, δεν θα επέτρεπε στο βλέμμα ή στα δάχτυλα ενός άντρα να αργοπορούνε κατεβαίνοντας βαθιά, ανάμεσα στους δυο βαριούς, ερωτικούς μαστούς της. Δεν αποκλείω, ωστόσο, να επέτρεπε αυτή την ευχαρίστηση μόνο σε σας, τον δημιουργό της, ακριβώς επειδή εκτός από θεά ήταν ταυτόχρονα και μια λογική γυναίκα του χωριού, που ήξερε ότι το δώρο θέλει αντίδωρο: τη δημιουργήσατε, θα σας άφηνε να τη χαϊδέψετε. Τη γνώριζε αυτή σας τη βαθιά ανάγκη.

Στο κεφάλι της φέρει την περικεφαλαία της θεάς Αθηνάς. Έτσι όμως που είναι πλασμένη η περικεφαλαία, θυμίζει το κεφαλομάντιλο μιας ντόπιας νεαρής χωριατοπούλας, που έχει δέσει τα μαλλιά της προκειμένου να δουλέψει, τα αφήνει ωστόσο να διακρίνονται στους κροτάφους, από νάζι μάλλον. Μπορεί και να ζεστάθηκε από τη δουλειά της και να έχει χαλαρώσει το μαντίλι, να πάρει αέρα το κεφάλι της. Αν είναι πάλι περικεφαλαία, τότε την έχει γείρει λίγο προς τα πίσω.

Το πρόσωπό της - ω, αυτό το ανάλαφρα στραμμένο προς τα πάνω, το αγέρωχο, το αδρό, το λίγο μελαγχολικό της πρόσωπο! Μόλις που συγκρατεί ένα αρχαϊκό μειδίαμα, ενώ τα βλέφαρά της είναι μισόκλειστα από ηδονή. Διότι τα γυμνά χέρια της θεάς, ή της χωρικής, αδρά, γεροδεμένα χέρια, κατεβαίνουν κολλημένα στον κορμό της και χαϊδεύουν ένα κατσικάκι. Το κατσικάκι τρίβεται στα γόνατά της, πάνω στις πιέτες της μακριάς της φούστας, στυλώνοντας τα πόδια και τεντώνοντας το κεφαλάκι πάνω στον αριστερό μηρό, στο σημείο ακριβώς που βρίσκονται τα δάχτυλά της. Θέλει να αγγίξει αυτά τα δάχτυλα, τα αγγίζει, την αγγίζει.

Η καμπύλη που σχηματίζεται από το σκίρτημα του λαιμού και της ράχης του μικρού τρυφερού ζώου μοιάζει με χαμόγελο. Ένα χαμόγελο που υπογραμμίζεται από όλες τις οριζόντιες γραμμές στις πτυχώσεις και στη ζώνη, από το οριζόντιο ζευγάρι των μαστών, σχηματίζοντας έτσι ένα νοητό τετράγωνο κάθετων κι οριζόντιων γραμμών σε μια πυκνή ενιαία σύνθεση. Σας αρέσαν, άλλωστε, οι συμπαγείς πυκνές συνθέσεις, οι καθάριες επιφάνειες, η στέρεη ισορροπία όγκων και γραμμών, γι’ αυτό και "χτίζατε", είπατε κάποτε, τα πήλινα γλυπτά σας χωρίς κρυμμένο σκελετό. Αυτό αποδείκνυε του γλύπτη την αξιοσύνη.

Η «Αθηνά βοσκοπούλα» χαϊδεύει κι αυτή το κεφαλάκι του με το αριστερό της χέρι, το χέρι της καρδιάς. Με το δεξί της, το χέρι της δουλειάς, του δέρατος, της σμίλης, της γραφίδας, η θεά βοσκοπούλα κουβαλάει μια βαριά καρδάρα γάλα.[....]

Η «Αθηνά Βοσκοπούλα» 
Από τον κατάλογο της έκθεσης στην Εθνική Γλυπτοθήκη το 2007

μαχόμενη και ειρηνική σοφία μαζί .....

Εκείνα τα χρόνια που βρεθήκατε βοσκός στην Τήνο, όχι αποκλειστικά βοσκός αλλά και γλύπτης, όπως ξέρουμε, τότε ήταν που ενώσατε στο ίδιο πήλινο γλυπτό τη θεά Αθηνά και μια ντόπια βοσκοπούλα. Με άλλα λόγια, τολμήσατε να ενώσετε στην ίδια γυναικεία μορφή τη λόγια μαχόμενη σοφία μαζί με την ειρηνική σοφία μιας βοσκοπούλας χωρικής, και να το πραγματοποιήσετε με ίσους όρους. Η υποτυπώδης περικεφαλαία της Αθηνάς μπορεί να σήμαινε και το ότι η σοφία κερδίζεται συχνά με μάχες, πλην όμως η μάχη για τη γνώση θα πρέπει να ’ναι τίμια και ιπποτική, ειδάλλως σκοτώνεται όποιος ζητάει να μάθει - αυτό θα πρέπει μάλλον να το είχατε σκεφτεί, ότι η σωστή μάχη για τη γνώση μισεί τον επί ματαίω θύτη, μισεί τον κυνηγό.

Από την άλλη, το σαν περικεφαλαία μαντίλι στο κεφάλι αυτής της πήλινης αγρότισσας, εάν κάτι τέτοιο υπονοούσε η φτιαξιά του μαντιλιού της, είναι πιθανό να σήμαινε ότι η βοσκοπούλα είχε τη δική της άγραφη, πολύ παλιά όσο και καθημερινή σοφία για το καθετί στον κόσμο της: Ο ήλιος της άνοιξης θα κοκκίνιζε τα μπράτσα της, μα είχε να κάνει χειρωνακτικές δουλειές στην ύπαιθρο, το γάλα στην καρδάρα είχε μάθει να το αρμέγει από μικρό παιδί, γι’ αυτό είχε ανασκουμπώσει τα μανίκια μέχρι τους αγκώνες, για να μην της λερωθούνε. Άσε που ούτε μία τρίχα από τα σγουρά μαλλιά της δεν έπρεπε να πέσει μες στο γάλα, φρόντισε λοιπόν να τα τυλίξει στο κεφαλομάντιλό της.

Άρμεξε, σύναξε το γάλα στην καρδάρα και σηκώθηκε να φύγει. Τότε ήταν που ήρθε από το πουθενά το κατσικάκι, το καλό της κατσικάκι, τεντώθηκε να την αγγίξει κι άρχισε να τρίβεται στα γόνατά της ανασηκώνοντας το κεφαλάκι σαν μωρό παιδί, και της χαμογελούσε λες. Το χάιδευε κι εκείνη με το αριστερό της χέρι, αγαλλιάζανε. Ε, ας έσκαγε από το κακό του ο ζηλιάρης ήλιος, ας κατακοκκίνιζε τα δυο γυμνά της χέρια όσο θα διαρκούσε αυτό το τρυφερό παιχνίδι με το κατσικάκι της. Τα δικά της χέρια, που έπρεπε να δουλέψουνε γυμνά, αλλά και να χαϊδέψουν έπρεπε γυμνά. Στο κάτω-κάτω, καθώς θα επέστρεφε αργότερα στο χωριό της, θα κατέβαζε ως κάτω τα μανίκια, για να κρύψει το κοκκίνισμά τους. Τι να κάνει, έπρεπε να αρέσει και στους υποψήφιους γαμπρούς, που ήθελαν κάτασπρο των γυναικών το δέρμα.

Αυτά φαίνονται αρκετά, δεν είναι όμως. Το κλειδί για τη δημιουργία της «Αθηνάς βοσκοπούλας» ήσασταν εσείς, η ζωή σας δηλαδή. [...]


Γιαννούλης Χαλεπάς, Αυτοπροσωπογραφία, 1930 
 © Εθνική Πινακοθήκη-Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτσου, φωτ. Θάλεια Κυμπάρη


«Ο πηλός, γιατί χρειάζεται μόνο τα δάχτυλα»


Η πήλινη «Αθηνά βοσκόπουλα» ανήκει σ’ εκείνη τη γόνιμη δεύτερη φάση της επιστροφής και παραμονής σας στην Τήνο. Πλάστηκε λίγα μόνο χρόνια προτού ζητήσετε, εσείς προσωπικά, να πάτε να ζήσετε κοντά σε πολυαγαπημένους συγγενείς σας στην Αθήνα. Τριάντα χρόνια μετά την αρχή του αιώνα, όταν εσείς διάσημος και τιμημένος πια βαδίζατε στα εβδομήντα εννιά σας, γράψατε ένα λιτό σημείωμα από την Τήνο προς τον ανεψιό σας, τον Βασίλη Χαλεπά, τον γιο του πιο αγαπημένου από τους αδερφούς σας, του Νικόλα. Το σημείωμα διασώθηκε κι εξακολουθεί να λέει: 

«Αγαπημένε μου Βασιλάκη, θέλω να έρθω εις την Αθήνα να ξεκουραστώ λιγάκη, διότι εδώ κουράζομαι τιολύ. Ο θείος σου Γιανούλης». Δυο φορές η λέξη «κούραση», απλώσατε το χέρι για βοήθεια, για συντροφιά.[...]

Επιτρέψτε μου να παρατηρήσω ό
τι, δουλεύοντας με τον πηλό τα σχεδόν τριάντα χρόνια που μείνατε στην Τήνο, ήσασταν πλέον καλλιτέχνης μόνο για τον εαυτό σας. Κατά κάποιο τρόπο είχατε αγγίξει τις απαρχές της τέχνης σας, αφού χρόνια αργότερα, στην Αθήνα, και λίγο πριν από τον θάνατό σας, απαντήσατε στον Τζούλιο Καΐμη, που σας ρώτησε «ποια ήταν η πρώτη τέχνη που επιχείρησε να κάνει ο άνθρωπος»

«Ο πηλός, γιατί χρειάζεται μόνο τα δάχτυλα».

Φωτ.: Δημητρίου Χατζόπουλου - Μποέμ - Δεκαετία του '20
(Από το αρχείο του Κώστα Ζαρόκωστα)

Μικρά πήλινα αγάλματα αποκλειστικά για σας....

Εκτός όμως από τις απαρχές, είχατε αγγίξει καθεαυτή την πεμπτουσία της τέχνης. Δουλεύατε μόνο για σας, αποκλειστικά για σας, επειδή τα μικρά πήλινα αγάλματά σας δεν είχαν κανέναν απολύτως δημόσιο προορισμό, ούτε καν να αγοραστούνε από ιδιώτες. Ποιος θα αγόραζε ένα τέτοιο μικρό, φτηνό, πήλινο γλυπτό, και μάλιστα με μια περίεργη σύνθεση μορφών; Ποιος θα το αγόραζε στο χωριό των μαρμαράδων, στον Πύργο της Τήνου, εκεί όπου το μάρμαρο ήταν η εγγύηση για την αθανασία της ανθρώπινης μορφής, για την αιωνιότητα της τέχνης; Κανείς. Ούτε καν για το σπίτι του, ως εφέστιο θεό. Και φυσικά δεν θα κοσμούσε κάποιο δημόσιο χώρο, έστω έναν τάφο στο νεκροταφείο του τόπου.

Το ταπεινό υλικό και οι παράτολμες συνθέσεις σας ήταν προορισμένα να καταστραφούν, όχι μονάχα από χέρι ανθρώπινο, αλλά και από τη φθορά που φέρνει στον εύθρυπτο πηλό ο χρόνος, σε αντίθεση με το μάρμαρο. Το γνωρίζατε ασφαλώς, αλλά δεν σας απασχολούσε. Στο κάτω-κάτω κι ο Θεός, καταπώς λέγανε οι Γραφές, έτσι έφτιαξε τον άνθρωπο: με πηλό, με νερό και με έμπνευση, για να κάνει τον κύκλο του, να φθαρεί και να πεθάνει. Για να μην αποκτήσει την ακαμψία, την αναίδεια μιας μαρμάρινης αθανασίας.

Γι’ αυτό και υποθέτω ότι κατασκευάζατε τα πήλινα γλυπτά σας αποκλειστικά για τον εαυτό σας. Αυτό φαίνεται να σας ελευθέρωσε από πάρα πολλά, αφού οι, παράλογες για τους πολλούς, συνθέσεις σας απευθύνονταν στον εαυτό σας μόνο. Άλλος κανείς δεν θα τις έβλεπε ούτε καν για να τις σχολιάσει ή να τις ειρωνευτεί, τουλάχιστον ενόσω ζούσε η μάνα σας. Ναι, η μακαρίτισσα τις ειρωνευόταν, τις μισούσε, έσπαζε τα γλυπτά σας - τα σπάζατε κι εσείς, όμως για τον εαυτό σας μόνο φτιάχνατε τα αγαλματάκια σας, για κανέναν άλλο, στο χέρι σας ήταν τόσο η ζωή όσο κι ο θάνατός τους - ιδού μια ακόμη ερμηνεία για την καταστροφή τους από σας.

Η κατάσταση πήρε να αλλάζει αργότερα, αλλά και πάλι τα έργα σας ούτε παραγγέλνονταν ούτε πουλιούνταν, ούτε στόλιζαν δημόσιους χώρους. Ήταν μόνο για σας.

Αναρωτιέμαι ακριβώς γι’ αυτό. Με άλλα λόγια, αναρωτιέμαι αν η βαθιά προσωπική σχέση του δημιουργού με το έργο του είναι η πεμπτουσία της τέχνης. Αν εκεί τελειώνουν όλα. Κι αν όσα έρχονται μετά, η δημόσια λειτουργία ενός έργου δηλαδή, η εμπορική του διάσταση, οι μεσολαβητές, η απόρριψη και ο έπαινος, η δόξα ή η λησμονιά, αν όλα τούτα είναι εντέλει περιττά, περιοριστικά, ακόμη κι ενοχλητικά για τη δημιουργία αυτήν καθεαυτή. 

Βέβαια, και το υπογραμμίζω αυτό, πρέπει να μπορεί να ζήσει ο καλλιτέχνης γλύπτης, και να ζήσει ει δυνατόν με αξιοπρέπεια από τη δουλειά του. Κι εσείς είχατε ζήσει αρκετά καλά μέχρι τα είκοσι εφτά σας, προτού σας πάρει κάτω η αρρώστια, χωρίς να κάνετε υποχωρήσεις στους παραγγελιοδόχους, με βραβεία, με επαίνους, με τον θαυμασμό των ειδικών και των μη ειδικών, με δημόσια αποδοχή μεγάλη.

Όμως, μετά τον εγκλεισμό στην Κέρκυρα, όταν δουλεύατε μόνο με τον πηλό στην Τήνο, υποθέτω ότι δεν σας ενδιέφερε η επιβίωση. Ούτε μάλλον και η αναγνώριση - από ποιους άλλωστε στο χωριό σας; Ψευτοπερνούσατε από τη βοσκή, από τα μικροθελήματα, από τις γόπες που μαζεύατε στον δρόμο όταν δεν είχατε πεντάρα τσακιστή. Ένα πιάτο φαΐ κι ένα κρεβάτι υπήρχε, δεν χρειαζόσασταν λεφτά για να αγοράσετε μιαν ακριβή πρώτη ύλη όπως το μάρμαρο, ούτε τα απαραίτητα εργαλεία για να το δουλέψετε, ενώ στο σπίτι είχατε μέχρι και «εργαστήρι» στο υπόγειο. Κυρίως είχατε, εσείς ο ίδιος, ασκηθεί να ζείτε με την άκρα λιτότητα - υποθέτω ότι αυτό συνέβη όσο μείνατε έγκλειστος, αλλά πρέπει να ήταν και στον χαρακτήρα σας. Πλούτος ήταν πια για σας η ελευθερία στη σύνθεση των έργων σας, η ελευθερία σας να τριγυρνάτε. Τα υπόλοιπα δεν σας απασχολούσαν.

Δουλεύατε, λοιπόν, για τον εαυτό σας. Τα πήλινα γλυπτά σας αυτό με διδάσκουν, ότι ένα έργο τέχνης αφορά πάνω απ’ όλα τον δημιουργό του, ότι σ’ αυτόν εξαντλείται, παραμένοντας ένα σπουδαίο έργο τέχνης. Όμως, πώς φθάνει κανείς να ανακαλύψει αυτή τη σοφία, ένα διαμάντι μες στη στάχτη μιας ζωής σαν τη δική σας;

Εσείς, ο «τρελός» βοσκός στα βουνά της Τήνου, ο «τρελός του χωριού» στον Πύργο, το είχατε ανακαλύψει. Άλλοι δεν το ανακάλυψαν ποτέ. Μπορεί και να μην πέρασε ποτέ από το μυαλό τους τέτοια σκέψη, δοσμένοι ως ήταν στο εμπόριο, στην προβολή, στην «κανονική» ζωή του αναγνωρισμένου καλλιτέχνη.

Δεν έχει σημασία απλά και μόνο το ότι δεν σταματήσατε ποτέ τη γλυπτική, παρά τις πολύ αντίξοες συνθήκες. Πιο μεγάλη σημασία έχει με ποιο τρόπο τη συνεχίσατε. Εννοώ τον έσω κόσμο, την αναμέτρηση με την ψυχή σας. Τούτο το οδυνηρό, το αινιγματικό, μα και θαυμάσιο.

Φωτ.: Δημητρίου Χατζόπουλου - Μποέμ - Δεκαετία του '20 
(Από το αρχείο του Κώστα Ζαρόκωστα)


«Ο Χαλεπάς ος ο βοσκός»


Μερικά χρόνια αφότου πλάσατε την πήλινη «Αθηνά βοσκοπούλα», μα μόλις ένα χρόνο πριν αναχωρήσετε από την Τήνο για τα ειρηνικά και γόνιμα γεράματά σας στην Αθήνα, σκιτσάρατε σ’ ένα χαρτί τον εαυτό σας σαν βοσκό.

«Ο
 Χαλεπάς ος ο βοσκός. Γιαν. Χαλεπάς 1929», λέει πάντα στο κάτω μέρος η ιδιόχειρη σημείωσή σας. 

Το σκίτσο σώθηκε και συνεχίζει να σας δείχνει όρθιο, ντυμένο με ένα υποτυπώδες, παλιό σκούρο κουστούμι κι ένα μικρό καπέλο, ίσως στα νιάτα του ρεπούμπλικα[...] Με τέτοια ρούχα, ρούχα «της πόλης», φαίνεται ότι ντυνόσασταν και ως βοσκός, αφού έτσι σκιτσάρατε τον εαυτό σας, και μάλιστα δηλώνετε γραπτά ότι είστε εσείς. Ένας «πολίτης», δηλαδή, βοσκός στο δίχως κτήρια κλεινόν άστυ των βουνών.[....] 

Σκιτσάρατε, λοιπόν, τον εαυτό σας «ος βοσκό» Η ιδιότητα του ποιμένα, το κύριο θέμα του σκίτσου, δεν στηρίζεται στα ρούχα, καθώς το παλιό σκούρο κουστούμι σας και το καπελάκι την υπονομεύουν. Στηρίζεται στο ότι απεικονίσατε τον εαυτό σας την ώρα που παίζει και αγάλλεται με τρία μεγάλα πρόβατα. Το αριστερό σας χέρι χαϊδεύει το κεφάλι του πρώτου, που τεντώνεται προς τα χάδια του χεριού σας (στάση που ανακαλεί τα χάδια της «Αθηνάς βοσκοπούλας» με το κατσικάκι της). Πίσω του, το δεύτερο πρόβατο στρέφει το κεφάλι κατάφατσα στον θεατή, ενώ πιο πίσω ακόμη ένα τρίτο πρόβατο έχει ορθωθεί και με τα μπροστινά του πόδια στηρίζεται πάνω σας. Κάτω, το ξαναλέω, από το σκίτσο η ιδιόχειρη εξήγησή σας «Ο Χαλεπάς ος ο βοσκός. Γιαν. Χαλεπάς 1929», για να μην υπάρξει καμιά παρεξήγηση: εσείς είστε αυτός ο βοσκός, εσείς χαίρεστε το παιγνίδι με τα αγαπημένα ζωντανά σας.

Σχολιάζουν ορισμένοι ότι, με το σκίτσο αυτό, ίσως θέλατε να ειρωνευτείτε με λεπτότητα τον τρόπο που σας έβλεπαν οι άλλοι. Οι ντόπιοι, μα προπάντων όσοι ανακάλυπταν ξανά στην ύπαρξή σας τον αλλοτινό μεγάλο γλύπτη, που ξάφνου είχε νεκραναστηθεί στην ερημιά του, στην απόγνωσή του, και συνέχιζε τη γλυπτική του με άλλο τρόπο, ενώ ταυτόχρονα συνέχιζε να βόσκει στο νησί του πρόβατα!

Τολμώ
να πω ότι, με το σκίτσο του εαυτού σας «ος ο βοσκός» ακριβώς στο κρίσιμο μεταίχμιο της ζωής σας μεταξύ Τήνου και Αθήνας, θέλατε να υπαινιχθείτε κάτι παραπάνω. Κάτι πολύ σημαντικό για σας.

Το ίδιο που υπαινιχθήκατε και με την «Αθηνά βοσκοπούλα».

Πολύκλειτος Ρέγκος, Ο Χαλεπάς στο εργαστήρι του (πλάθοντας τον πηλό), 1937

Χρόνια πολλά προτού σκιτσάρετε τον εαυτό σας σαν βοσκό, ένας από τους τρεις πρώτους επισκέπτες που - όπως έχει ήδη επισημανθεί - ήρθαν να σας δουν ενόσω ζούσε η μάνα, αν δεν κάνω λάθος ο συμπατριώτης σας γλύπτης Λάζαρος Σώχος, ανέβηκε για να σας ανταμώσει στο βουνό, έχοντας ακούσει στο χωριό το φοβερό κι ανήκουστο, ότι ήσασταν, λέει, στο βουνό και βοσκούσατε τα πρόβατα της μάνας σας! Πρώτος αυτός το διαπίστωσε με τα ίδια του τα μάτια, ομολογώντας ότι κρύφτηκε πίσω από ένα βράχο προσπαθώντας να πιστέψει όσα έβλεπε, μα και να ηρεμήσει προτού πλησιάσει για να σας μιλήσει.

Σας είδε, λέει, που φωνάζατε ένα-ένα τα πρόβατα με το όνομά τους, επειδή είχατε δώσει στο καθένα τους και από ένα όνομα - υποθέτω σύμφωνα με το χρώμα ή τον χαρακτήρα του, μπορεί ωστόσο να τους είχατε δώσει και ονόματα αρχαίων ηρώων, αφού σας άρεσαν πάντα οι συμβολισμοί, ακόμη και ονόματα συγχωριανών σας ή άλλα, ανασυρμένα από τη βαθιά μνήμη της ζωής σας. Και τρυφερά, λέει ο κρυμμένος που σας έβλεπε και σας άκουγε, τους δίνατε μέσα στο στόμα τους, με το ίδιο το χέρι σας, ψωμί να φάνε από το καρβέλι που κουβαλούσατε για το δικό σας κολατσιό. Προσθέτει ακόμη ότι τα χαϊδεύατε, αλλά και το πιο παράξενο, ότι έμοιαζε να σας ανταποδίδουν την αγάπη και τα πρόβατά σας!

Τον πιστεύω, όπως πιστεύω και όσα θα πρέπει να πληροφορήθηκε για σας στον Πύργο. Πως όταν, για παράδειγμα, πούλαγε η τσατσα-Ρήνη κανένα αρνί για να βρει χρήματα, σας έλεγε ψέματα για να μη στενοχωρηθείτε, σας έλεγε δηλαδή ότι πάει, χάθηκε στο βουνό το αρνάκι σας. Κι εσείς παίρνατε αμέσως τα βουνά και τα λαγκάδια κλαίγοντας δυνατά, φωνάζοντας με το όνομά του το χαμένο αρνί.

Με άλλα λόγια, εμπιστευτήκατε - αφεθήκατε, καλύτερα να πω - στην αγάπη των προβάτων. Και σωστά κάνατε, όσο κι αν ορισμένοι ακόμη κι αυτό το σχολίασαν ως ένδειξη παραφροσύνης. Αντίθετα, εγώ τολμώ να υποθέσω ότι η αγάπη για τα ζωντανά σας, που κι εκείνα σας την ανταπέδιδαν με τον δικό τους τρόπο, θα πρέπει να λειτούργησε σοφά και θεραπευτικά για σας. Είναι απλό, νομίζω: στο βουνό γινόσασταν ξανά ένας άνθρωπος «κανονικός», που αγαπούσε και τον αγαπούσαν. Ένας ηλικιωμένος άντρας με πλούσια, βαθιά και τρυφερά τα αισθήματά του, τα καθόλου γλυκανάλατα - τα βάσανα, η σιωπή, η τέχνη, σας είχαν σηκώσει πολύ πιο πάνω από τις συνηθισμένες φιοριτούρες της αγάπης. 

Αυτό μάλιστα συνέβαινε την ώρα που πολλοί συγχωριανοί σας όχι μόνο δεν επέτρεπαν, σ’ εσάς τον φτωχό, κανέναν πλούτο, καν να αγγίξετε το ακριβό άσπρο μάρμαρό τους, μα ούτε τον πλούτο των συναισθημάτων - τι σόι συναισθήματα μπορούσε να έχει ένας κακομοίρης; Καταφεύγατε λοιπόν στα όρη για να εκφράσετε τον μυστικό συναισθηματικό σας πλούτο. 
Και στραφήκατε προς των ζώων σας την ανυπόκριτη αγάπη. Αποφασισμένα, ταπεινά, «ως ήσυχος».

Πορτρέτο του Χαλεπά, χαρακτικό-αφίσα
Έργο του Γιώργη Βαρλάμου, Αθήνα 1922



Το κερδίσατε κι αυτό στοίχημα. Μεταξύ άλλων, θα έλεγα ότι συνετέλεσε και η ομολογημένη σας αγάπη προς τα πρόβατά σας, για να μην εγκαταλείψετε ποτέ τη γλυπτική. Θα πρέπει να σας έδινε κουράγιο το γεγονός ότι αγαπούσατε κι ότι σας αγαπούσαν στα κρυφά, μακριά από το βλέμμα των ανθρώπων. Κι επιπλέον η αγάπη αυτή σας επέτρεπε να μαζεύετε με ένα λυγισμένο παλιοκούταλο το κοκκινόχωμα από τα γουβιάσματα των βράχων. Σίγουρα θα τη μοιραζόσασταν με τα προβατάκια τη χαρά, κάθε φορά που ανακαλύπτατε τον λίγο, μα πολύτιμο πηλό - μπορεί και να τους εξομολογιόσασταν τα ανείπωτα, τα ανοίκεια σε τρίτους, οράματα του νου σας, προτού λάβουν σχήμα στον πηλό. Τολμώ να πω ότι τα ζωντανά σας θα σας άκουγαν με προσοχή, εγκρίνοντας αμέσως τις συνθέσεις σας. Μπορεί και να σας έλεγαν να μη δίνετε πια και τόση προσοχή στου καθενός τη γνώμη, ούτε στη γνώμη των πολλών, μετράει του καλλιτέχνη η καρδιά και το ταλέντο, τίποτε άλλο. Με ανθρώπινη φωνή βεβαίως, όπως μιλούν τα ζώα σε όσους αγαπάνε, με την προβατίσια διάλεκτο αμύνονται στους άσχετους και τους εχθρούς.

Με την «Αθηνά βοσκοπούλα» κάνετε, λοιπόν, ένα σπουδαίο υπαινιγμό για τη ζωή σας «ος ο βοσκός». Με κάθε σεβασμό, με την εκ των υστέρων άδειά σας, ν' επιτρέψτε μου μία μόνο μικρή λέξη στις δικές σας: «ος ο σοφός βοσκός».

Γι’ αυτό και δεν είναι τυχαία τα λόγια που είπατε αργότερα σε έναν από τους επισκέπτες στην Αθήνα, που είχε απορήσει, ο άνθρωπος, με τον τολμηρό, σχεδόν αναιδή, συνδυασμό της Παλλάδος και μιας Τηνιακής βοσκοπούλας στο μικρό πήλινο γλυπτό σας: 

«Είναι ηλίθιοι οι άνθρωποι των θέλουν τη θεά της Σοφίας με περικεφαλαία και δόρυ. Πιο πολύ ταιριάζει σαν μια βοσκοπούλα».

Λόγια ενός ανθρώπου δυο φορές σοφού. Την πρώτη, από τη βαθύτατη αίσθηση πραγμάτων και ζωής που δίνει στον μεγάλο καλλιτέχνη η τέχνη του. Δεύτερη φορά σοφός, επειδή καθυποτάξατε εντέλει το θεριό της τρέλας, που ενεδρεύει πάντα μέσα στην πράξη της δημιουργίας. 

Με βάση τα παραπάνω λόγια σας, υποθέτω ότι πολλές φορές θα είχατε σκεφτεί ότι η απλή, η άδολη αγάπη θα πρέπει να είναι η σοφία της ζωής. Ή, πάλι, ότι η σοφία της ζωής είναι να μη σταματήσεις να αγαπάς και να αγαπιέσαι, να μη στερέψει η ζωοδόχος πηγή των αισθημάτων, χωρίς τελικά να έχει τόση σημασία ποιον αγαπάς, ή από ποιον αγαπιέσαι. Και τα άκακα τα προβατάκια που σας αγαπούσαν, δεν σας προξενούσανε κακό, ούτε σας ταπεινώνανε, όπως το είχαν κάνει τόσοι και τόσοι στη ζωή σας, ιδιαίτερα αφότου πήρατε την κάτω βόλτα. Η αγάπη που σας έδιναν τα ζώα ήταν η πιο άδολη. Μα και η πιο ζόρικη να αποκτηθεί.


Ρέα Γαλανάκη, «Αθηνά βοσκοπούλα» ένα γλυπτό του Χαλεπά, Δυο γυναίκες, δυο θεές, εκδόσεις Καστανιώτη.


Πορτρέτο του Χαλεπά, έργο του Νικόλαου Λύτρα, 1926


«Ο Χαλεπάς είναι ένας άγιος, που τον προσκυνώ»

[.....] είναι αλήθεια ότι ήθελα να κάνω ένα βιβλίο για τον Χαλεπά, είχα γράψει και δυο-τρία κεφάλαια, αλλά τα παράτησα. Και καλώς. Και μετά συγκεντρώθηκα σε κάτι από τα πολλά που με είχαν συγκινήσει, προσπάθησα να δω γιατί με είχαν συγκινήσει.

Το σημαντικότερο ήταν ένα όχι πολύ γνωστό πήλινο γλυπτό, εξήντα πόντους μόνο, στο οποίο παρουσιάζει τη θεά Αθηνά σαν μια βοσκοπούλα. Ανήκει στις τολμηρές συνθέσεις του και έχει γίνει στην Τήνο, το 1929, προς το τέλος της δυστυχίας του - είχε αρχίσει να ξαναγίνεται γνωστός, τον επόμενο χρόνο επέστρεψε στην Αθήνα.


Σ’ αυτή την ιδιόρρυθμη σύνθεση βρήκα αναφορές στη δική του ζωή. Υπήρξε και ο ίδιος βοσκός επί πολλά χρόνια, έτσι έβγαζε κάποια λεφτά όταν βγήκε από το φρενοκομείο της Κέρκυρας και τον πήρε στην Τήνο η μάνα του.

Δούλεψα στην ουσία πάνω στη σχέση του δημιουργού με το έργο του. Αξίζει να παρατηρήσει κανείς ότι έχει σκιτσάρει και τον εαυτό του να παίζει με τρία μεγάλα πρόβατα, που αγαπούσε. Κι έχει πει κι αυτό το περίφημο, που το έχω βάλει και μότο στο βιβλίο, και νομίζω ότι σπάει κόκαλα: «Είναι ηλίθιοι οι άνθρωποι που θέλουν τη θεά της Σοφίας με περικεφαλαία και δόρυ. Πιο πολύ ταιριάζει σε μια βοσκοπούλα».
  • Είναι μια φράση που δείχνει τη μεγαλοφυΐα του...
...και το πόσο βαθιά την κουβαλούσε μέσα του, ταπεινός και μαζεμένος, ενώ τον είχαν για να μαζεύει γόπες και να βόσκει πρόβατα. Αυτό το μεγαλείο του καλλιτέχνη μπόρεσε να αναδυθεί και πάλι μετά τον θάνατο της μάνας του, που τον ελευθέρωσε από πολλά.

Και είναι ενδιαφέρον και τραγικό συνάμα, που βλέπουμε τον Χαλεπά τα χρόνια της Τήνου να δουλεύει μόνο με πηλό και όχι με μάρμαρο. Πού; Στο χωριό των μαρμαράδων. Ποιος; Ο καλύτερος γλύπτης μαρμάρινων αγαλμάτων στην Ελλάδα στα νιάτα του. Επιστρέφει στην αρχή της γλυπτικής, στο νερό και στο χώμα, στην ουσία της τέχνης του.

Να κι άλλο ένα θέμα μου: το να δουλεύεις μόνο για τον εαυτό σου, χωρίς να θες να πουλήσεις. Γιατί τα πήλινα δεν τα πουλούσε, ποιος θα τα ‘παιρνε σε ένα χωριό που στα σπίτια και στα νεκροταφεία όλοι βάζουν μαρμάρινα στολίδια; Μου αρέσει πολύ αυτή η σχέση του με το καταφρονεμένο, το θνητό.

• Βρίσκω πολύ ενδιαφέρον και το πρόσωπο που χρησιμοποιείτε. Του απευθύνεστε στο δεύτερο πληθυντικό.

Δεν μου βγήκε κανένα άλλο. Μόνο αυτός ο πληθυντικός μεγάλου σεβασμού, που εκφράζει κυρίως ένα «προσκυνώ»... Αν υπήρχε ακόμα πιο ευγενικός τρόπος, θα τον χρησιμοποιούσα.

• Τι νιώθετε γι’ αυτόν;

Σαν να είναι ένας άγιος, σαν να έχω μια εικόνα που θα ‘πρεπε να την προσκυνήσω, εγώ που δεν πιστεύω. Οχι μόνο για το πάθος του, που τρελάθηκε κι όλα αυτά, αλλά για το πώς βγήκε από αυτό.

• Σκεφτόσασταν ότι είναι κάπου εκεί και σας ελέγχει;

Σε πολλά σημεία γράφω, «τολμώ να πω, αν μου επιτρέπετε να πω»... Θεωρώ, δηλαδή, ότι αυτός ξέρει, εγώ δεν ξέρω, ψάχνω και ζητάω τη έγκρισή του για την άποψη που θα εκφέρω. Αλλά δεν ένιωθα ότι με έλεγχε. Εχουν γραφτεί και τόσο πολλά γι’ αυτόν, που έχουν ξεφύγει του ελέγχου. Ήταν κι ένας από τους λόγους που κόντεψα να μη γράψω τη νουβέλα.

Απόσπασμα συνέντευξης που παραχώρησε η Ρέα Γαλανάκη στην Βένα Γεωργακοπούλου και δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα των Συντακτών στις 3/12/2017


Μπότσογλου Χρόνης-Γιαννούλης Χαλεπάς, 2005

Παρασκευή, 20 Ιουλίου 2018

«Στον ίλιγγο του κινδύνου με πρόθυμη καρδιά», Κώστας Καρυωτάκης.


Κι ήμουν στο σκοτάδι. 
Κι ήμουν το σκοτάδι.
Και με είδε μια αχτίδα...... 

Σάμπως τα μάτια της να μου είπαν ότι
δεν είμαι πλέον ο ναυαγός κι ο μόνος,
κι ελύγισα σαν από τρυφερότη,
εγώ που μ' είχε πέτρα κάνει ο πόνος.

Κώστας Καρυωτάκης, Μίκης Θεοδωράκης, Βασίλης Παπακωνσταντίνου

 

«Νιώθω μια υπερδιέγερση όταν το μυαλό μου περνάει από εκεί. Είναι αλλόκοτο που μια αυτοκτονία ξυπνάει μέσα μου τόση ζωή. Που μια τόσο δειλή πράξη με κάνει να νιώθω πιο γενναίος. Ίσως είναι και τα ποιήματα στη μέση.

Είναι και κάτι παραπάνω. Πιο προσωπικό. Ένα κομμάτι και του δικού μου εαυτού αυτοκτόνησε στην Πρέβεζα. Ένα κομμάτι ανασταίνεται κάθε φορά που τον σκέφτομαι. Παράξενο;

Λοιπόν, συμβαίνει ένα περίεργο μ' αυτούς τους ανθρώπους, που έρχονται και ρίχνουν με την αυτοκτονία τους ένα δυνατό χαστούκι στην καθημερινότητα μας. Παγιδευμένοι από την ίδια τους τη συνέπεια, φεύγουν σταλμένοι απ' το ίδιο τους το χέρι και η κοινωνία η σύγχρονη τους, τρομαγμένη, τους αποστρέφεται και τους μισεί. Έρχονται όμως στη συνέχεια κοινωνίες άλλες, προστατευμένες, λόγω χρονικής απόστασης, από το σοκ του συγκεκριμένου γεγονότος. Και την πράξη τους την κάνουν μύθο. Είμαι σίγουρος πως όλοι οι έφηβοι στην Ελλάδα κάθε εποχής, όπως και όλοι οι «αιώνιοι» έφηβοι, κάποια στιγμή θα στρέφουν το βλέμμα τους στο πτώμα του Άλλου. Μεταφορικά και κυριολεκτικά.

Γιατί υπάρχει και η συγκεκριμένη εικόνα του νεκρού του: η φωτογραφία της χωροφυλακής. Δες: έχουν ακουμπήσει το κεφάλι του στο ψαθάκι του, και το πρόσωπο του δεν έχει καμία αγωνία, είναι γαληνεμένο πια. Για κοίτα την ξανά: προσέχεις που οι ώμοι του, έτσι που του έχουν σταυρώσει τα χέρια, προεξέχουν — ειδικά ο αριστερός ώμος — σαν τις φτερούγες ενός αγγέλου που κοιμάται;



Ο Κώστας Καρυωτάκης νεκρός, στο Βαθύ Πρέβεζας (1928).


Είναι πολύ δύσκολο να ζήσει κανείς «φυσικά» — γιατί τι είναι φυσικό, όταν κουβαλάς εναν τόσο περίπλοκο μηχανισμό σκέψης, που βάζει σε αμφισβήτηση κάθε λεπτό κάθε σου πράξη; Έχω φτάσει τόσων χρονών, έχω δει να επαναλαμβάνονται οι ίδιες καταστάσεις μ' εκατομμύρια διαφορετικούς τρόπους, κι ακόμα συλλαμβάνω τον εαυτό μου σ' αυτήν την κόψη. Δεν την αντέχεις βέβαια για πολύ, κι αφήνεσαι μοιραία να σε παρασύρει το ρεύμα. Το ρεύμα μοιάζει βολικό, ιδανικό για τους τεμπέληδες και τους γέρους. Γι' αυτό κι οι περισσότεροι που αυτοκτονούν είναι νέοι. Μοιάζει με δίκοπη παγίδα: όσο πλησιάζεις στην εξήγηση αυτής της μαύρης φάρσας, που είναι η ίδια σου η ζωή, τόσο κινδυνεύεις να τη χάσεις. Όσο γίνεσαι σοφότερος, τόσο κινδυνεύεις να αποδειχτείς γελοίος. Γιατί μη μου πεις πως δεν περιέχει κι έναν γελοίο εγωισμό η κάθε αυτοκτονία. «Ποιος είσαι εσύ που θέλησες να χωρέσεις στο κουβαδάκι σου όλον τον ωκεανό;» Σας το 'λεγαν εσάς αυτό στο κατηχητικό; Είναι πολύ δύσκολο να γεμίσεις αυτόν τον κουβά, η πλειοψηφία ούτε μέχρι τη μέση δεν μπορεί να τον γεμίσει. Κι εσύ που τον γέμισες ως τα χείλη του με γάργαρο νερό, σε πιάνει μια τελειομανία, να τον κρατήσεις πάντα έτσι, ούτε σταγόνα του να μην χυθεί.



Creazione di Adamo by Michelangelo, Cappella Sistina


Την έχεις δει φυσικά αυτή την τοιχογραφία του Μιχαήλ Αγγέλου, που ο άνθρωπος πλησιάζει με το δάχτυλο του το δάχτυλο του Θεού. Έχει αφήσει επίτηδες ο ζωγράφος ένα ελάχιστο διάστημα ανάμεσα στα δυο δάχτυλα και σ' αυτό το κενό δημιουργείται μια τεράστια δύναμη έλξης και άπωσης. Μια ηλεκτρική εκκένωση. Πώς να αντέξει ο Άλλος αυτή την ένταση, τόσο άκρη που είχε φτάσει; Αρκούσαν κάποια άτυχα περιστατικά της ζωής του, για να τον κάνουν να χάσει την ισορροπία του και να πέσει στο κενό. Ο ίλιγγος! «Είχα τον ίλιγγο του κινδύνου. Και τον κίνδυνο, σαν ήρθε, τον δέχουμαι με πρόθυμη καρδιά.»
Κωστής Γκισομούλης, Βρέχει φως, εκδόσεις Κέδρος

Το πιστόλι Pieper Bayard , οι σφαίρες, η αποχαιρετιστήρια επιστολή, όπως εκτίθενται στο Μουσείο Μπενάκη [Φωτ: Στάθης Τσαγκαρουσιάνος]