Οι Μύριοι του Ξενοφώντα στα νότια παράλια του Ευξείνου Πόντου

Hermann Vogel, The Return of the Ten Thousand under Xenophon.

19th-century illustration, περ. 1880

____________

Κύρου Ανάβασις - Κάθοδος των Μυρίων

Ο Ξενοφών ήταν ανάμεσα στους Έλληνες μισθοφόρους που ακολούθησαν το 401 π.Χ. τον Κύρο στην εκστρατεία του από τη Μ. Ασία προς την πρωτεύουσα της περσικής αυτοκρατορίας Σούσα με στόχο την ανατροπή του Πέρση βασιλιά Αρταξέρξη, αδελφού του Κύρου. Η εκστρατεία εκείνη έληξε άδοξα, όταν στη μάχη στα Κούναξα, το φθινόπωρο του 401 π.Χ., ο Κύρος σκοτώθηκε. 

Στην «Κύρου Ανάβασιν» ο Ξενοφών περιγράφει ως αυτόπτης μάρτυρας την εκστρατεία αυτή. Ο τίτλος ωστόσο του έργου «ἀνάβασις» = «πορεία προς το εσωτερικό της χώρας», ανταποκρίνεται στο περιεχόμενο του πρώτου βιβλίου, γιατί στα υπόλοιπα έξι βιβλία περιγράφονται οι περιπέτειες της επιστροφής των μυρίων, δηλαδή των 10.000 Ελλήνων μισθοφόρων που είχαν ακολουθήσει τον Κύρο, μέχρι να φτάσουν στη Μαύρη θάλασσα, και η πορεία τους κατόπιν προς το Βυζάντιο, όπου τελικά έπειτα από διαπραγματεύσεις εντάχθηκαν στο στρατό των Σπαρτιατών.

Κατά την πορεία της καθόδου, όταν οι στρατηγοί τους συνελήφθησαν και δολοφονήθηκαν κατά τη διάρκεια διαπραγματεύσεων, ο Ξενοφών αναδείχθηκε σε έναν από τους στρατηγούς των Μυρίων. Στην διήγησή του ο Ξενοφών υπερτονίζει ίσως τις δικές του ικανότητες και την προσφορά του σε βάρος άλλων στρατηγών, ιδιαίτερα του Σπαρτιάτη Χειρίσοφου, αλλά οι περιγραφές του είναι γλαφυρές και περιέχουν ενδιαφέρουσες πληροφορίες για τους ανθρώπους διαφόρων περιοχών και τον τρόπο ζωής τους. 

Adrien Guignet, Épisode de la retraite des Dix Mille, 1843

Department of Paintings of the Louvre 

___________

Το Όρος Θήχης και το «Θάλαττα! Θάλαττα!» 

Η άφιξη των Μυρίων στα παράλια του Εύξεινου Πόντου το 400 π.Χ. αποτελεί μία από τις πιο δραματικές και εμβληματικές στιγμές της παγκόσμιας στρατιωτικής ιστορίας, όπως τη διέσωσε ο Ξενοφώντας. Η πορεία τους στα ποντιακά παράλια και οι σταθμοί-κλειδιά που καθόρισαν τη σωτηρία τους περιλαμβάνουν:

Μετά από έναν ολόκληρο χρόνο εξαντλητικής πεζοπορίας, μαχών και κακουχιών στα παγωμένα βουνά της Αρμενίας, οι Μύριοι ανέβηκαν στο όρος Θήχης. Από την κορυφή του αντίκρισαν για πρώτη φορά τον Εύξεινο Πόντο. Η αυθόρμητη κραυγή των στρατιωτών «Θάλαττα! Θάλαττα!» έμεινε στην ιστορία, καθώς η θέα της θάλασσας σήμαινε γι' αυτούς ότι είχαν πλέον επιστρέψει στον ελληνικό κόσμο και την ασφάλεια.

[...] οι Έλληνες έφτασαν στον Άρπασο ποταμό, που είχε πλάτος τέσσερα πλέθρα. Ύστερα βαδίζοντας ανάμεσα στη χώρα των Σκυθηνών τέσσερις σταθμούς, προχώρησαν είκοσι παρασάγγες μέσα σε κάμπο και πήγαν σε κάτι χωριά, όπου έμειναν τρεις μέρες και προμηθεύτηκαν τρόφιμα.

Ο ποταμός Άρπασος ((τουρκικά: Arpa Çay, αρμενικά: Akhuryan / Αχουριάν), 

στα σύνορα Τουρκίας-Αρμενίας.

_________

Από κει πέρασαν τέσσερις σταθμούς, προχώρησαν είκοσι παρασάγγες και πήγαν σε μια πόλη πολυάνθρωπη, πλούσια και μεγάλη, που την έλεγαν Γυμνιάδα. Απ᾽ αυτήν ο άρχοντας του τόπου στέλνει στους Έλληνες οδηγό, για να τους περάσει ανάμεσα από εχθρική του χώρα. Αυτός ήρθε και τους λέει πως μέσα σε πέντε μέρες θα τους πάει σ᾽ ένα μέρος, απ᾽ όπου θα δουν θάλασσα. Αν δεν γίνει έτσι, είπε πως δέχεται να θανατωθεί. Και οδηγώντας τους, επειδή μπήκε σε εχθρική του χώρα, τους πρότρεπε να βάζουν φωτιά και να την καταστρέφουν. Απ᾽ αυτό έγινε φανερό πως γι᾽ αυτόν το λόγο ήρθε κι όχι από αγάπη στους Έλληνες. 

Την πέμπτη μέρα φτάνουν στο βουνό, που ονομαζόταν Θήχης. Όταν ανέβηκαν οι πρώτοι επάνω και είδαν τη θάλασσα, έβγαλαν κάτι δυνατές φωνές. Τις άκουσε ο Ξενοφώντας κι οι στρατιώτες της οπισθοφυλακής και νόμισαν πως είναι άλλοι εχθροί μπροστά και τους κάνουν επίθεση. Γιατί ακολουθούσαν από πίσω άντρες από τη χώρα που έκαψαν, κι οι στρατιώτες της οπισθοφυλακής εσκότωσαν μερικούς κι έπιασαν άλλους ζωντανούς, σε ενέδρα που έστησαν. Κυρίεψαν ακόμη ως είκοσι ασπίδες από πυκνότριχα ακατέργαστα δέρματα βοδιών.

Η βοή όμως, όσο πήγαινε, μεγάλωνε και ακουγόταν πιο κοντά, κι εκείνοι που έρχονταν κάθε τόσο έτρεχαν γρήγορα προς το μέρος απ᾽ όπου συνέχιζαν να βγαίνουν οι φωνές, κι όσο περισσότεροι στρατιώτες μαζεύονταν, τόσο η βοή ακουγόταν δυνατότερα. Νόμισε λοιπόν ο Ξενοφώντας ότι κάτι σοβαρό συμβαίνει. Γι᾽ αυτό ανέβηκε στο άλογό του, πήρε μαζί το Λύκιο και τους ιππείς κι έτρεχε για να δώσει βοήθεια. Σε λίγο ακούνε τους στρατιώτες να φωνάζουν «Θάλασσα! Θάλασσα!», κι αυτήν τη λέξη να πηγαίνει από στόμα σε στόμα. Τότε έτρεχαν όλοι, μαζί κι οι οπισθοφύλακες, ενώ έσερναν γρήγορα μαζί τους τα υποζύγια, καθώς και τα άλογα. Όταν έφτασαν όλοι στην κορυφή, τότε πια οι στρατιώτες με δάκρυα στα μάτια αγκάλιαζαν ο ένας τον άλλο και τους στρατηγούς και τους λοχαγούς. Και ξαφνικά, με την προτροπή κάποιου, οι στρατιώτες κουβαλάνε πέτρες και κάνουν ένα μεγάλο σωρό. Πάνω σ᾽ αυτόν έβαλαν πολλά ακατέργαστα δέρματα βοδιών, ραβδιά και τις ασπίδες που είχαν κυριέψει, ενώ ο οδηγός κι εκείνος κομμάτιαζε τις ασπίδες και τους άλλους παρακινούσε να κάνουν το ίδιο. Ύστερα οι Έλληνες στέλνουν πίσω στην πατρίδα του τον οδηγό. Πρώτα όμως του χάρισαν όλοι μαζί δώρα, δηλαδή ένα άλογο, μια ασημένια κούπα, μια περσική στολή και δέκα δαρεικούς. Αλλά προπάντων τους ζητούσε δαχτυλίδια, και οι στρατιώτες τού έδωσαν πάρα πολλά. Τέλος τους έδειξε ένα χωριό για να στρατοπεδέψουν και το δρόμο που θα τους έβγαζε στους Μάκρωνες κι έφυγε μόλις σκοτείνιασε.

ΞΕΝΟΦΩΝ, Κύρου Ἀνάβασις (4.7.18-4.7.27)

Μτφρ. Γεώργιος Δ. Ζευγώλης

John Steeple Davis, Xenophon and the ten thousand hail the sea,1900

____________

Στο βιβλίο του «Ο Γρίφος του Ξενοφώντος», ο Ιορδάνης Παραδεισόπουλος, διπλωματούχος πολιτικός μηχανικός, ερευνητής και συγγραφέας αναλύει τη διαδρομή, τη χρονολόγηση και τις αποστάσεις της εκστρατείας του Κύρου του Νεότερου και της περίφημης «Καθόδου των Μυρίων». Βασιζόμενος σε αποκλίσεις μεταξύ των κειμένων του Ξενοφώντα και του Διόδωρου Σικελιώτη, υπολογίζει μια εναλλακτική γεωγραφική προσέγγιση της πορείας των «Μυρίων» κατά την Κάθοδο των Ελλήνων. 

Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι η πόλη Γυμνιάς ταυτίζεται με το σημερινό Γκιουμρί (Gyumri) της Αρμενίας, τοποθετώντας τη διαδρομή πολύ ανατολικότερα από ό,τι πιστευόταν παραδοσιακά. Μέσω χαρτογραφικών δεδομένων και ιστορικών στοιχείων για αρχαίους λαούς όπως οι Χαλδαίοι και οι Σκυθηνοί, προτείνεται ότι το όρος Θήχης, από όπου οι στρατιώτες αντίκρισαν τη θάλασσα, είναι το Κεμέρ Ντάγ (Kemer Dağ). Η έρευνα δίνει έμφαση στη διάρκεια της πορείας των δεκαπέντε ημερών που αναφέρει ο Διόδωρος, σε αντίθεση με τις πέντε ημέρες που αναφέρει ο Ξενοφών. Μια απόσταση περίπου 450-480 χιλιομέτρων από το Γκιουμρί μέχρι το προτεινόμενο όρος Θήχης  είναι εφικτή σε δεκαπέντε ημέρες, αλλά αδύνατη σε πέντε.

Η διαδρομή αλλάζει καθώς εξηγείται η κίνηση των Μυρίων προς τα ανατολικά, αντί για τα δυτικά προς την Τραπεζούντα, λόγω της λανθασμένης υπόθεσης ότι ο ποταμός Αράξης (Φάσις) ήταν ο Φάσις της Κολχίδας, ο οποίος θεωρούσαν ότι θα τους οδηγούσε στον Εύξεινο Πόντο. Οι κύριες διαφορές μεταξύ του Ξενοφώντα και του Διόδωρου Σικελιώτη όσον αφορά τον ποταμό Αράξη και τη διέλευση από αυτόν εντοπίζονται εκτός από την ονοματολογία, στη χρονολόγηση και την αναφορά σε ημέρες ανάπαυσης: 

Κατά τη διάρκεια της πορείας κατά μήκος του Αράξη, ο Ξενοφών ονομάζει τους κατοίκους της περιοχής Χάλυβες, ενώ ο Διόδωρος χρησιμοποιεί το σωστό όνομα Χαλδαίοι (Khaldians/ Urartu). Ο Ξενοφών μετονόμασε σκόπιμα τους Χαλδαίους για να συγκαλύψει το λάθος που οδήγησε το στράτευμα τόσο μακριά προς τα ανατολικά. Ο Ξενοφών αναφέρει πορεία επτά ημερών κατά μήκος του ποταμού Φάση (Αράξη). Ο Διόδωρος αναφέρει επίσης επταήμερη διέλευση από την περιοχή των Χαλδαίων, μετά την οποία έφτασαν στον ποταμό Άρπαγο, τον οποίο ο Ξενοφών ονομάζει Άρπασο (τον σημερινό Arpa çay, παραπόταμο του Αράξη. Η ιστορική σημασία του ποταμού αναδεικνύεται στην περιοχή του σημερινού Ερεβάν, όπου οι Έλληνες παρατήρησαν τη νότια κάμψη του Αράξη. Εκεί κατάλαβαν ότι οι ελπίδες τους ήταν φρούδες, καθώς η ροή του ποταμού στρεφόταν πλέον προς τα νοτιοανατολικά, απομακρυνόμενη από τη θάλασσα που αναζητούσαν. Τότε ήταν που εγκατέλειψαν την ανατολική πορεία και στράφηκαν βόρεια προς τη Γυμνιάδα (Gyumri).

Η διαδρομή από το Γκιουμρί οδηγεί στην ταύτιση του όρους Θήχης με το Kemer Dağ (βόρεια του Aydıntepe/Hart), το κοντινότερο σημείο στη διαδρομή των Μυρίων από το οποίο η θέα προς τη θάλασσα είναι ανεμπόδιστη προς τα βόρεια. Εξηγείται έτσι η συνέχεια της διαδρομής, καθώς από εκεί ο οδηγός τους υπέδειξε τον δρόμο προς τη χώρα των Μακρώνων, την οποία συνάντησαν σύντομα μετά την κατάβαση, στη συμβολή των ποταμών Ακάμψι (Çoruh) και Sorkunlu. Μετά τη συμφιλίωσή τους, οι Μάκρωνες οδήγησαν τους Έλληνες μέσω της καραβανικής οδού στα βόρεια σύνορα της χώρας τους, δηλαδή στα νότια σύνορα της χώρας των Κόλχων, τα οποία ορίζονταν από τις κορυφές των Ποντιακών Άλπεων.

«Deli Bal» — «Μέλι Μαινόμενον»

Στη συνέχεια συνάντησαν τους Κόλχους στο πέρασμα Kazikli Dağ, (ανατολικά του περάσματος Zigana και νότια της Μονής Σουμελά, τους έτρεψαν σε φυγή και κατέβηκαν στις βόρειες πλαγιές, όπου βρήκαν τα κολχικά χωριά νότια της Ματσούκας (Maçka). Ο Ιορδάνης Παραδεισόπουλος ταυτίζει την περιοχή αυτή με το Coşandere, το οποίο βρίσκεται περίπου 14,2 χιλιόμετρα βόρεια της Μονής Σουμελά και 7,4 χιλιόμετρα νότια της Ματσούκας.

Εκεί οι στρατιώτες κατανάλωσαν μέλι το οποίο τους προκάλεσε συμπτώματα δηλητηρίασης ή προσωρινής απώλειας των αισθήσεων. Μόλις το στράτευμα ανέκαμψε από την επίδραση του μελιού, την τελευταία μεγάλη δοκιμασία πριν οι Μύριοι φτάσουν στον Εύξεινο Πόντο, ξεκίνησε το τελευταίο σκέλος της διαδρομής τους προς την Τραπεζούντα, το οποίο κάλυπτε μια απόσταση 7 παρασαγγών, δηλ. περίπου 35 χιλιόμετρα.

[...] Τότε οι Έλληνες ανέβηκαν όλοι στο βουνό και στρατοπέδεψαν σε πολλά χωριά, όπου υπήρχαν άφθονα τρόφιμα. Μα δεν παραξενεύτηκαν με τίποτε άλλο απ᾽ όσα είδαν, μονάχα με το ότι εδώ υπήρχαν πολλά σμάρια από μελίσσια. Και όσοι στρατιώτες έφαγαν κερήθρες όλοι έχασαν τα λογικά τους κι έκαναν εμετό και τους έπιανε διάρροια, ώστε κανένας τους δεν μπορούσε να σταθεί ορθός. Αν έτρωγαν λίγο, έμοιαζαν με πολύ μεθυσμένους, αν πολύ, με τρελούς ή με ανθρώπους που πέθαιναν. Κι ήταν κατάχαμα τόσοι πολλοί ξαπλωμένοι, λες κι είχαν νικηθεί σε μάχη, κι όλους τους είχε πιάσει απελπισία. Την άλλη μέρα δεν πέθανε κανένας, μάλιστα την ίδια ώρα, απάνω κάτω, ήρθαν στα σύγκαλά τους. Την τρίτη και την τέταρτη μέρα άρχισαν να σηκώνονται, σαν να είχαν πάθει δηλητηρίαση.

ΞΕΝΟΦΩΝ, Κύρου Ἀνάβασις (4.8.19-4.8.21)

Μτφρ. Γεώργιος Δ. Ζευγώλης

Rhododendron Ponticum από την περιοχή της Μαύρης Θάλασσας, 

το είδος του ροδόδεντρου που σχετίζεται με τα ιστορικά γεγονότα 

που αναφέρει ο Ξενοφώντας

___________

Το Deli Bal (ή «τρελό μέλι» όπως μεταφράζεται από τα τουρκικά) είναι ένα σπάνιο είδος μελιού που παράγεται αποκλειστικά στην περιοχή της Μαύρης Θάλασσας στην Τουρκία και στην οροσειρά Χίντου Κους των Ιμαλαΐων του Νεπάλ. Στην Τουρκία χρησιμοποιείται τόσο ως ψυχαγωγικό ναρκωτικό όσο και ως παραδοσιακό φάρμακο. 

Στα αρχαία κείμενα αναφέρεται ως «μέλι μαινόμενον». Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος αναρωτιόταν πως η γλυκύτερη, καλύτερη και πιο τονωτική για την υγεία τροφή, μπορούσε να είναι τόσο απρόβλεπτα θανατηφόρα.

Το μέλι αυτό είναι φυσικά τοξικό γιατί παράγεται από μέλισσες οι οποίες συλλέγουν νέκταρ από τα άνθη ενός συγκεκριμένου είδους ροδόδεντρου (Rhododendron Ponticum)  που φυτρώνει στην περιοχή. Οι τοξίνες του φυτού, που ονομάζονται γκρεϊγιανοτοξίνες (grayanotoxins), δεν έχουν επιπτώσεις στις μέλισσες που έχουν προσαρμοστεί σε αυτές. Οι ντόπιες καυκάσιες μέλισσες πετούν σε ακτίνα μόλις 5 τετρ. χλμ., γι' αυτό κάθε μέλι περιέχει τη χλωρίδα μιας μόνο κοιλάδας. Επειδή τα ροδόδεντρα είναι μακρόβια φυτά, οι μελισσόκομοι γνωρίζουν ποιο μέλι περιέχει τοξικές ουσίες. Το μέλι της άνοιξης, ακριβώς την εποχή που πέρασε ο Ξενοφών, είναι πιο τοξικό και περιέχει υψηλότερες συγκεντρώσεις grayanotoxin. 

Το περιστατικό αυτό παραμένει η αρχαιότερη γραπτή καταγεγραμμένη περίπτωση δηλητηρίασης από grayanotoxin στην ιστορία της ιατρικής.Το μέλι που παράγεται, σε μικρές δόσεις, δρα σαν τονωτικό ή ελαφρύ ναρκωτικό. Σε μεγαλύτερες ποσότητες προκαλεί χαμηλή αρτηριακή πίεση, βραδεία καρδιακή συχνότητα, εμετό, ζάλη και λιποθυμία, συμπτώματα, σαν αυτά που περιγράφει ο Ξενοφών. 

Καρτ ποστάλ της Τραπεζούντας, στις αρχές του 20ου αιώνα. 

Το μεγάλο κτίριο είναι το περίφημο Ελληνικό Φροντιστήριο Τραπεζούντας, 

το οποίο λειτουργούσε ως ο σημαντικότερος εκπαιδευτικός οργανισμός της πόλης, 

γνωστός και ως «Φάρος της Ανατολής». 

Θεμελιώθηκε το 1898 και λειτουργούσε μέχρι το 1922.

_____________

Πρώτος Σταθμός: Τραπεζούντα

Η Τραπεζούντα ήταν η πρώτη ελληνική πόλη (αποικία της Σινώπης) στην οποία έφτασαν οι  Μύριοι και στρατοπέδευσαν νοτιοανατολικά της πόλης, στον λόφο Μίθριο. Οι κάτοικοι τους υποδέχτηκαν φιλικά και τους πρόσφεραν τρόφιμα.Οι Μύριοι παρέμειναν εκεί περίπου 30 ημέρες για να ξεκουραστούν. Πραγματοποίησαν γυμνικούς αγώνες και θυσίες στους θεούς, ιδιαίτερα στον Δία Σωτήρα, για τη διάσωσή τους.

Από κει βαδίζοντας δυο σταθμούς προχώρησαν εφτά παρασάγγες κι έφτασαν στη θάλασσα, στην Τραπεζούντα, μια ελληνική πόλη με μεγάλο πληθυσμό, που βρισκόταν στον Εύξεινο Πόντο στη χώρα των Κόλχων κι ήταν αποικία των κατοίκων της Σινώπης. Εδώ έμειναν τριάντα, πάνω κάτω, μέρες, στα χωριά των Κόλχων. Και ξεκινώντας από εκεί λεηλατούσαν την Κολχίδα. Οι Τραπεζούντιοι όμως πήγαιναν στο στρατόπεδο τρόφιμα, για ν᾽ αγοράσουν οι Έλληνες, και τους καλοδέχτηκαν και τους έδωσαν για δώρα βόδια και αλεύρι κριθαρένιο και κρασί. Παράλληλα έκαναν συνεννοήσεις και για τους Κόλχους, που ήταν γείτονές τους, και μάλιστα για όσους κατοικούσαν στον κάμπο, κι έφεραν κι από κείνους βόδια για δώρα.  Ύστερ᾽ απ᾽ αυτά άρχισαν να ετοιμάζουν τη θυσία που είχαν τάξει. Τους έφεραν τότε βόδια αρκετά, για να θυσιάσουν, όπως υποσχέθηκαν, στο Δία το σωτήρα και στον Ηρακλή και στους άλλους θεούς, και να τους ευχαριστήσουν που τους οδήγησαν ως εδώ με σιγουριά. Έκαμαν ακόμα και γυμνικούς αγώνες απάνω στο βουνό που είχαν στρατοπεδέψει. Διάλεξαν μάλιστα το Σπαρτιάτη Δρακόντιο, για να προετοιμάσει το μέρος και να επιβλέψει στον αγώνα. Αυτός όταν ήταν παιδί έφυγε από την πατρίδα του, γιατί, χωρίς να το θέλει, χτύπησε με μαχαίρι ένα άλλο παιδί και το σκότωσε.

Μόλις τελείωσε η θυσία, παράδωσαν τα δέρματα των ζώων στο Δρακόντιο και τον πρόσταξαν να τους οδηγήσει στον τόπο που είχε προετοιμάσει για τους αγώνες. Κι εκείνος τους έδειξε το μέρος που έτυχε να στέκονται, και τους είπε: «Αυτός ο λόφος είναι πάρα πολύ κατάλληλος, για να τρέχει κανείς σ᾽ όποια μεριά θέλει». Πώς όμως, του είπαν, θα μπορέσουν να παλέψουν σε τόσο ανώμαλο και δασωμένο τόπο;» Εκείνος αποκρίθηκε: «Έτσι θα πονάει λίγο περισσότερο εκείνος που θα πέφτει». 

Στον αγώνα έπαιρναν μέρος: για τον απλό δρόμο τα πιο πολλά παιδιά των αιχμαλώτων, για το μακρινό περισσότεροι από εξήντα Κρητικοί, για το πάλεμα και την πυγμαχία και το παγκράτιο άλλοι. Κι ήταν το θέαμα ωραίο. Γιατί πολλοί πήραν μέρος στους αγώνες κι άναψαν μεγάλες φιλονικίες ανάμεσα στους στρατιώτες που παρακολουθούσαν ως θεατές.  Στο τρέξιμο παράβγαιναν και άλογα που έπρεπε οι ιππείς να τα οδηγήσουν στην κατηφοριά προς τη θάλασσα, κι ύστερα να τα γυρίσουν πίσω και να τα φέρουν στον βωμό. Όταν κατέβαιναν τα περισσότερα άλογα κατρακυλούσαν, ενώ στη μεγάλη ανηφοριά με κόπο προχωρούσαν βήμα βήμα. Τότε ακούγονταν οι άλλοι να φωνάζουν δυνατά και γελώντας να δίνουν θάρρος σε κείνους που αγωνίζονταν.

ΞΕΝΟΦΩΝ, Κύρου Ἀνάβασις (4.8.22-4.8.28)

Μτφρ. Γεώργιος Δ. Ζευγώλης

Βίντεο φτιαγμένο με το notebooklm.google.com

___________

Το παραπάνω απόσπασμα είναι ένα πλούσιο εθνογραφικό και ανθρωπολογικό ντοκουμέντο. Μας δείχνει πώς ένα ελληνικό στράτευμα μακριά από την πατρίδα διατηρεί την ταυτότητά του μέσα από θρησκεία, αγώνες και χιούμορ και πώς η επαφή με τον «άλλο» δεν καταργεί αλλά αντίθετα ενισχύει την ελληνική συνοχή.

• Η Τραπεζούντα ως ελληνική πόλη στην Κολχίδα

Ο Ξενοφών μας δίνει μια σπάνια άμεση μαρτυρία για την πόλη: ελληνική, πολυάνθρωπη, αποικία της Σινώπης, εντός της χώρας των Κόλχων. Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό γιατί επιβεβαιώνει ότι οι Έλληνες είχαν εγκατασταθεί μόνιμα σε βαθιά κολχική επικράτεια, ακριβώς στην ίδια ακτή που ο Απολλώνιος τοποθετεί το ταξίδι των Αργοναυτών. Ο μύθος και η ιστορία συναντώνται γεωγραφικά.

• Οι σχέσεις με τους Κόλχους — μια λεπτή ισορροπία

Το απόσπασμα αποκαλύπτει μια σύνθετη συνύπαρξη Ελλήνων και Κόλχων. Οι Τραπεζούντιοι λειτουργούν ως μεσολαβητές: φέρνουν τρόφιμα στους Μυρίους, κάνουν συνεννοήσεις με τους γειτονικούς Κόλχους του κάμπου, εξασφαλίζουν και από αυτούς τη δώρα. Παράλληλα όμως οι Μύριοι λεηλατούν την Κολχίδα, μια εντύπωση βίας που συνυπάρχει αντιφατικά με τη διπλωματία. Η εικόνα αυτή υπογραμμίζει ότι η ελληνική παρουσία στον Πόντο δεν ήταν ειρηνική συμβίωση αλλά μια ισορροπία και ανταλλαγή.

• Η θυσία — θρησκευτική και πολιτική πράξη

Η θυσία στον Δία Σωτήρα και στον Ηρακλή έχει βαθύ συμβολισμό. Ο Δίας Σωτήρας είναι ο θεός που οδήγησε τους στρατιώτες σώους στη θάλασσα, οπότε η θυσία είναι εκπλήρωση τάματος. Ο Ηρακλής δεν είναι τυχαία επιλογή: ο ίδιος είχε περάσει από αυτές τις ακτές στο μύθο, και η αναφορά του δίνει στους Μυρίους μυθολογική συνέχεια με τους ήρωες του παρελθόντος. Το στράτευμα δεν είναι απλώς μισθοφόροι που επιστρέφουν, είναι κληρονόμοι μιας ηρωικής παράδοσης.

• Οι γυμνικοί αγώνες — η πόλη εν κινήσει

Η οργάνωση αγώνων στο βουνό είναι αποκαλυπτική: το στράτευμα αναπαράγει αυθόρμητα τους θεσμούς της ελληνικής πόλης ακόμα και σε ξένο περιβάλλον. Δρόμος, πάλη, πυγμαχία, παγκράτιο, ιπποδρομία, ολόκληρο το πανελλήνιο πρόγραμμα αγώνων αναπαράγεται με τα μέσα που έχουν στη διάθεσή τους.

Ο Δρακόντιος είναι μια τραγική και συνάμα χαρακτηριστική φιγούρα: Σπαρτιάτης εξόριστος που σκότωσε παιδί όταν ήταν ο ίδιος παιδί  και ζει ανάμεσα στους μισθοφόρους γιατί δεν μπορεί να επιστρέψει στην πατρίδα. Και όμως φέρει μέσα του τη Σπάρτη: η απάντησή του για τον ανώμαλο αγωνιστικό χώρο, «έτσι θα πονάει λίγο περισσότερο εκείνος που θα πέφτει», είναι καθαρά λακωνική στο ύφος, σκληρή και πρακτική.

• Η ιπποδρομία στην κατηφοριά — μια σκηνή κωμικής ανακούφισης

Η σκηνή με τα άλογα που κατρακυλούν στην κατηφοριά και σκαρφαλώνουν με κόπο στην ανηφοριά, με τους θεατές να γελούν και να φωνάζουν, λειτουργεί αφηγηματικά ως στιγμή εκτόνωσης μετά από μήνες εξαντλητικής πορείας. Ο Ξενοφών καταγράφει αυτή τη σκηνή με σπάνια τρυφερότητα: είναι από τα ελάχιστα σημεία της Καθόδου όπου το στράτευμα απλώς γελάει.

• Ο  Μίθριος λόφος

Στην αρχαιότητα ονομαζόταν Μίθριον όρος ή Μίθριος λόφος επειδή στην κορυφή του υπήρχε ιερό και άγαλμα αφιερωμένο στον θεό Μίθρα, το οποίο είχε ανεγείρει ο βασιλιάς του Πόντου, Μιθριδάτης ο Μέγας. Με την επικράτηση του Χριστιανισμού, στη θέση του αρχαίου ιερού χτίστηκε ναός του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή, ο οποίος κατά την οθωμανική περίοδο μετατράπηκε σε τζαμί. Επίσης, στις πλαγιές του λόφου σώζονται τα ερείπια του ιστορικού αρμενικού μοναστηριού του Παντοσώστη (Kaymaklı Manastırı). 

Σήμερα ο λόφος είναι γνωστός με την τουρκική ονομασία Μποζτεπέ (Boztepe). Βρίσκεται περίπου 3 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά από το ιστορικό κέντρο της πόλης και δεν είναι πια ένας ερημικός λόφος, καθώς έχει ενταχθεί στον αστικό ιστό της πόλης (συνοικία Kaymaklı). Μια πρόσφατα διαμορφωμένη ξύλινη εξέδρα - πεζόδρομος προσφέρει  πανοραμική θέα στην πόλη της Τραπεζούντας και στη Μαύρη Θάλασσα. 

Μίθριος λόφος, σημερινό Boztepe Seyir Terası (Παρατηρητήριο Boztepe)

___________

Δεύτερος Σταθμός: Κερασούντα

«καὶ ἀφικνοῦνται τριταῖοι εἰς Κερασοῦντα 

πόλιν Ἑλληνίδα ἐπὶ θαλάττῃ, 

Σινωπέων ἄποικον, ἐν τῇ Κολχίδι χώρᾳ.»

Συνεχίζοντας την πορεία τους προς τα δυτικά, οι Μύριοι φτάνουν στην Κερασούντα, ελληνική πόλη, αποικία κι αυτή της Σινώπης, χτισμένη σε έδαφος της χώρας των Κόλχων. Εκεί πραγματοποιήθηκε καταγραφή του στρατεύματος: από τους περίπου 13.000 άνδρες που είχαν ξεκινήσει την εκστρατεία, είχαν απομείνει ζωντανοί 8.600 μάχιμοι, καθώς οι υπόλοιποι χάθηκαν από τις μάχες, το κρύο και τις ασθένειες. 

Η Κερασούντα δεν ήταν εντελώς ανεξάρτητη πόλη-κράτος. Ήταν φόρου υποτελής στη Σινώπη, όπως η Τραπεζούντα και τα Κοτύωρα. Όπως αναφέρεται ρητά στο χωρίο 5.5.7 για τις αποικίες αυτές, οι πόλεις «ἦσαν ἐκείνων καὶ φόρον ἐκείνοις ἔφερον» (ανήκαν σε εκείνους και τους πλήρωναν φόρο).

Η Σινώπη είχε την υποχρέωση αλλά και το δικαίωμα να προστατεύει τα συμφέροντα των αποικιών της. Όταν οι Μύριοι έφτασαν στην περιοχή και άρχισαν να λεηλατούν τα γύρω εδάφη για να τραφούν, η Σινώπη έστειλε αμέσως πρέσβεις, με επικεφαλής τον ρήτορα Εκατώνυμο, για να διαμαρτυρηθεί και να προστατεύσει τους αποίκους της, απειλώντας ακόμα και με συμμαχία με τον βασιλιά της Παφλαγονίας αν το ελληνικό στράτευμα συνέχιζε τις εχθροπραξίες

 

 Τρίτος Σταθμός: Κοτύωρα (Ορντού)

Τα Κοτύωρα υπήρξαν ο επόμενος μεγάλος σταθμός τους, όπου φιλοξενήθηκαν για 45 ημέρες. Η παραμονή τους εκεί δεν ήταν εύκολη, καθώς υπήρξαν εντάσεις με τους ντόπιους για τον ανεφοδιασμό του στρατεύματος. Στα Κοτύωρα ο Ξενοφώντας σκέφτηκε σοβαρά το ενδεχόμενο να ιδρύσει μια νέα μόνιμη ελληνική αποικία με τους άνδρες του, σχέδιο όμως που τελικά εγκαταλείφθηκε λόγω των αντιδράσεων της Σινώπης.

Το απόσπασμα είναι ένα από τα πιο ζωντανά κεφάλαια της Ανάβασης . Ο Ξενοφών δεν γράφει απλώς στρατιωτική ιστορία, καταγράφει τη ζωή ενός στρατεύματος που, μακριά από την πατρίδα, ανακαλύπτει ότι η ποικιλία των καταγωγών του είναι δύναμη και όχι αδυναμία. Το τραπέζι με τους Παφλαγόνες εχθρούς, οι χοροί από διαφορετικά έθνη, τα γέλια στο τέλος, όλα μαζί συνθέτουν μια εικόνα ζωντανής ελληνικότητας, που δεν ορίζεται από τόπο αλλά από κοινές αξίες, τελετουργίες και χιούμορ.

Πυρρίχιος χορός που εκτελείται από δύο άνδρες. Αττική ερυθρόμορφη υδρία

(γύρω στο 500 π.Χ.). Νέα Υόρκη, Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης

____________

Χορευτική ανάπαυλα

[...] κατά την παραμονή τους στα Κοτύωρα άλλοι ζούσαν αγοράζοντας τα τρόφιμα από την αγορά κι άλλοι λεηλατώντας την Παφλαγονία. Λεηλατούσαν όμως κι οι Παφλαγόνες με πολλή επιτηδειότητα όσους ήταν σκορπισμένοι και προσπαθούσαν να κακοποιούν όσους κατεσκήνωναν τη νύχτα μακριά. Απ᾽ αυτές τις πράξεις οι Έλληνες κι οι Παφλαγόνες ήταν μεταξύ τους σε σχέσεις εχθρικότατες.

Ο Κορύλας λοιπόν, που τότε συνέβαινε να είναι αρχηγός των Παφλαγόνων, στέλνει στους Έλληνες απεσταλμένους με άλογα και ωραίες στολές να τους ειπούν πως ήταν πρόθυμος μήτε να αδικεί τους Έλληνες, αλλά και μήτε να αδικείται. Οι στρατηγοί όμως αποκρίθηκαν ότι γι᾽ αυτό το ζήτημα θα αποφασίσουν μαζί με το στρατό, δέχθηκαν όμως να τους φιλοξενήσουν. Στη φιλοξενία προσκάλεσαν κι από τους Έλληνες όσους εθεωρούσαν κατ᾽ εξοχήν αξίους μιας τέτοιας τιμής.

Αφού λοιπόν θυσίασαν βόδια, που είχαν πάρει από τους εχθρούς και άλλα ζώα κατάλληλα για θυσία, οργάνωσαν ένα μεγάλο συμπόσιο κι εδειπνούσαν ξαπλωμένοι σε στοιβάδες φύλλων από δένδρα κι έπιναν κρασί από κεράτινα ποτήρια, που τα εύρισκαν εκεί σ᾽ αυτή τη χώρα.

Όταν έκαμαν σπονδές κι ετραγούδησαν τον παιάνα,πρώτα σηκώθηκαν Θράκες και, συνοδεία αυλού, χόρεψαν οπλισμένοι και πηδούσαν ψηλά και ελαφρά, κρατώντας και τα μαχαίρια τους. Τέλος κτυπά ο ένας τον άλλον ώστε να φανεί σ᾽ όλους πως τον πλήγωσε· κι ο πληγωμένος έπεσε κάτω με αρκετή τέχνη. Και οι Παφλαγόνες φώναξαν δυνατά. Τότε ο νικητής εσκύλευσε τα όπλα του νικημένου και βγήκε από τον τόπο που χόρευαν, τραγουδώντας το τραγούδι του Σιτάλκη, ενώ άλλοι Θράκες μετέφεραν έξω τον νικημένο, που τάχα ήταν νεκρός, πράγματι όμως τίποτε δεν είχε πάθει.

Ακολούθως σηκώθηκαν Αινιάνες και Μάγνητες,που χόρεψαν ένοπλοι το χορό που λέγεται καρπαία. Ο τρόπος που χόρευαν ήταν τούτος: ένας βάζει κάτω στη γη τα όπλα κι αρχίζει δήθεν να σπέρνει και να οδηγεί τα βόδια, συχνά όμως στρέφει προς τα πίσω το κεφάλι του, σα φοβισμένος, και να που άλλος παρουσιάζεται και κάνει το ληστή. Μόλις ο πρώτος τον ιδεί από μακριά, αρπάζει τα όπλα του από κάτω, τον συναντά και μάχεται μαζί του εμπρός στο ζευγάρι τα βόδια. Κι αυτά όλα τα έκαναν με ρυθμό σύμφωνα με τη μουσική του αυλού. Στο τέλος ο ληστής δένει το ζευγολάτη και φεύγει, παίρνοντας μαζί του και το ζευγάρι τα βόδια. Καμιά φορά όμως δένει ο ζευγολάτης το ληστή κι έπειτα ζεύει το ληστή κοντά στα βόδια και με τα χέρια του δεμένα πίσω οδηγεί κι εκείνον και τα βόδια.

Έπειτα άρχισε να χορεύει ένας Μυσός, κρατώντας σε κάθε του χέρι από μια μικρή από κλωνάρια ιτιάς ασπίδα, κι άλλοτε, χορεύοντας, έκανε πως μαχόταν με δυο αντιπάλους κι άλλοτε χρησιμοποιούσε τις μικρές ασπίδες για ν᾽ αποκρούσει τον ένα, άλλοτε πάλι, κρατώντας τις ασπίδες στροβιλιζόταν κι έκανε τούμπες προς τα πίσω κι έτσι φαινόταν ένα ωραίο θέαμα. Στο τέλος χόρεψε τον περσικό χορό, κτυπώντας τις ασπίδες και καθόταν οκλαδόν και ξανασηκωνόταν. Κι όλ᾽ αυτά τα έκανε ρυθμικά, σύμφωνα με το σκοπό που του έδινεν ο αυλός.

Αμέσως κατόπιν, στρατιώτες απ᾽ τη Μαντίνεια και μερικοί άλλοι Αρκάδες σηκώθηκαν και, φέροντας όσο το δυνατό πιο ωραίον οπλισμό, βάδιζαν ρυθμικά σύμφωνα με τον ενόπλιο ρυθμό που έδινεν ο αυλός κι έπειτα τραγούδησαν τον παιάνα και χόρεψαν, όπως ακριβώς γίνεται με την προσέλευση της ιεράς πομπής προς το βωμό. Βλέποντας οι Παφλαγόνες έμειναν κατάπληκτοι με όλους αυτούς τους ένοπλους χορούς.

Κατόπιν αυτών βλέποντας ο Μυσός εκείνους να τα έχουν χαμένα, έπεισε κάποιον Αρκάδα που είχε μια χορεύτρια και την έφερε μέσα στον τόπο του χορού, αφού την ετοίμασε και την στόλισε, όσο γινόταν πιο όμορφα, και της έδωσε να κρατεί μιαν ελαφρά ασπίδα. Εκείνη χόρεψε ανάλαφρα την πυρρίχη. Τότε χαλασμός έγινε από τα χειροκροτήματα κι οι Παφλαγόνες ρώτησαν αν μαζί τους πολεμούσαν και γυναίκες. Κι εκείνοι τους είπαν πως αυτές ήταν που έτρεψαν εις φυγήν το βασιλιά απ᾽ το στρατόπεδό του! Έτσι τελείωσε η νύχτα εκείνη.

ΞΕΝΟΦΩΝ, Κύρου Ἀνάβασις 6, 1, 1-13,

μετάφραση Χρίστος Θεοδωράτος

Σκηνή πυρρίχιου με έναν πολεμιστή που χορεύει συνοδεία αυλού, 

από κύλικα του 490 π.Χ. που αποδίδεται στον ζωγράφο Ευχαρίδη, 

Μουσείο Λούβρου, Παρίσι

_________

Σημειώσεις

1. Παιάνα: Στο τέλος του συμποσίου προσέφεραν σπονδή στον αγαθό δαίμονα και τραγουδούσαν τον παιάνα.
2. Το τραγούδι του Σιτάλκη: Νικητήριο άσμα που είχε πάρει το όνομά του από τον βασιλιά των Οδρυσών της Θράκης Σιτάλκη, γνωστό, μεταξύ άλλων, για την εκστρατεία του εναντίον του βασιλιά της Μακεδονίας Περδίκκα (429 π.Χ.).
3. Οι Αινιάνες ήταν λαός της Θεσσαλίας που ζούσε στην κοιλάδα του Σπερχειού ποταμού. Οι Μαγνήτες κατοικούσαν στην ορεινή περιοχή της Όσσας και του Πηλίου.
4. Μυσός: Η Μυσία ήταν περιοχή της βορειοδυτικής Μ. Ασίας, ανατολικά της χώρας των Τρώων.
5. Τον περσικό χορό: Ο χορός αυτός ονομαζόταν και ὄκλασμα.
6.  H πυρρίχη ήταν πολεμικός χορός που χορευόταν από οπλισμένους με περικεφαλαία, ασπίδα και δόρυ άνδρες, οι οποίοι με τις κινήσεις τους μιμούνταν τυπικές στρατιωτικές κινήσεις κατά την επίθεση και την άμυνα.

Βάση με αφιέρωση για ένα (χαμένο) άγαλμα νικητών ενός Πυρρίχιου χορού 

γύρω στο 375 π.Χ. Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών. 

Φωτογραφία του Giovanni Dall'Orto

___________

• Το πολιτικό πλαίσιο — η διπλωματία εν μέσω πολέμου

Η κατάσταση στα Κοτύωρα είναι αντιφατική: Έλληνες και Παφλαγόνες λεηλατούν αμοιβαία ο ένας τον άλλον, αλλά ταυτόχρονα διαπραγματεύονται. Ο Κορύλας, αρχηγός των Παφλαγόνων, στέλνει πρεσβεία με άλογα και ωραίες στολές, σήματα κύρους και καλής θέλησης και οι στρατηγοί δέχονται τη φιλοξενία χωρίς να δεσμευτούν πολιτικά. Είναι μια κλασική σκηνή διπλωματίας τραπεζιού: οι εχθροπραξίες δεν σταματούν, αλλά ανοίγει παράλληλα ένα κανάλι επικοινωνίας.

• Το συμπόσιο — η ελληνική παράδοση στην εξορία

Το συμπόσιο που περιγράφει ο Ξενοφών έχει όλα τα τυπικά στοιχεία της ελληνικής παράδοσης: θυσία, σπονδές, παιάνας, κρασί, αλλά με αδρές, εκστρατευτικές προσαρμογές: αντί για ανάκλιντρα, στοιβάδες φύλλων· αντί για κύλικες, κεράτινα ποτήρια από τοπικά υλικά. Η λεπτομέρεια αυτή είναι αποκαλυπτική: το στράτευμα διατηρεί τον πολιτισμό του με ό,τι έχει στη διάθεσή του, προσαρμόζοντας τη μορφή χωρίς να αλλάζει την ουσία.

• Οι χοροί — ένα μοναδικό εθνογραφικό ντοκουμέντο

Το απόσπασμα είναι ένα από τα πιο πολύτιμα εθνογραφικά κείμενα της αρχαιότητας. Ένα δείπνο στους ντόπιους πρέσβεις εξελίσσεται σ' ένα πολυπολιτισμικό φεστιβάλ χορού. Ο Ξενοφώντας περιγράφει με ακρίβεια έξι διαφορετικούς τύπους ένοπλων ή πολεμικών χορών από στρατιώτες διαφορετικών εθνοτήτων και μια γυναίκα. Όλοι οι χοροί εκτελούνται υπό τη συνοδεία αυλού:

Θρακική Πυρρίχη: Οι Θράκες χορεύουν έναν μαχητικό χορό, που κορυφώνεται σε προσομοίωση μονομαχίας: ο ένας «σκοτώνει» τον άλλον, τον «σκυλεύει» και φεύγει τραγουδώντας. Η θεατρικότητα είναι εντυπωσιακή: ο «νεκρός» σηκώνεται αβλαβής. Αυτός ο θρακικός πολεμικός χορός, ενσωματώνει τη βία μέσα στην τελετουργία.

Καρπαία: Οι Αινιάνες και Μάγνητες χορεύουν την καρπαία, έναν χορό που αφηγείται μια ολόκληρη αγροτική ιστορία: γεωργός σπέρνει, ληστής επιτίθεται, μάχη, δέσιμο και ο χορός μπορεί να τελειώσει και με τους δύο τρόπους. Εδώ ο Ξενοφών μας δίνει κάτι σπάνιο: έναν χορό που αφηγείται την κοινωνική πραγματικότητα, τον αιώνιο φόβο του αγρότη από τη ληστεία.

Μυσική Πυρρίχη (Σόλο): Ένας Μυσός χορεύει μόνος, με δύο μικρές ασπίδες από ιτιά, εναλλάσσοντας μάχη, στροβιλισμούς και τούμπες, χορό ακροβατικό και θεαματικό. 

Περσικός Χορός (Όκλασμα): Ο ίδιος Μυσός χορευτής εκτελεί στη συνέχεια έναν περσικό χορό, στον οποίο χτυπάει τις ασπίδες του μεταξύ τους, ενώ χαμηλώνει λυγίζοντας τα γόνατα και σηκώνεται ξανά. Ο Μυσός ενσωματώνει στο ρεπερτόριο του και ελληνικά και περσικά στοιχεία.

Μαντινικός και Αρκαδικός Χορός: Οι Αρκάδες και Μαντινείς αντιπροτείνουν κάτι εντελώς διαφορετικό: όχι ατομική επίδειξη αλλά συλλογική τάξη: ο ενόπλιος ρυθμός του αυλού, η πομπή, ο παιάνας. Είναι η πολεμική αισθητική της πόλης-κράτους στην πιο καθαρή της έκφραση: ο χορός ως στρατιωτική άσκηση και θρησκευτική τελετή ταυτόχρονα. Και οι Παφλαγόνες κατάπληκτοι, βλέπουν ένα στράτευμα που δεν είναι απλώς πολεμική μηχανή αλλά φορέας πολλαπλών πολιτισμών: θρακικού, αρκαδικού, μυστηριακού, μαγνητικού. Η ποικιλία αυτή δεν αποδυναμώνει το στράτευμα, αντίθετα το κάνει απρόβλεπτο και εντυπωσιακό. Οι χοροί είναι επίδειξη ισχύος με άλλα μέσα.

Ανάγλυφο με χορευτές πολεμιστές, που χορεύουν τον Πυρρίχιο. 

Πρώτο μισό του 1ου αιώνα π.Χ. από πρωτότυπο των μέσων του 4ου αιώνα π.Χ. 

Μουσείο Pio Clementino, Βατικανό

____________

Γυναικεία Πυρρίχη: Η είσοδος της χορεύτριας στο τέλος είναι αριστοτεχνικά τοποθετημένη: μετά από τέσσερις σκληρούς, ένοπλους χορούς, ένα κορίτσι χορεύει ανάλαφρα την πυρρίχη και κλέβει την παράσταση. Η ερώτηση των Παφλαγόνων, «μαζί τους πολεμούν και γυναίκες;» και η απάντηση των Ελλήνων, «αυτές έτρεψαν σε φυγή τον βασιλιά!», λειτουργεί ως χιουμοριστική αποκορύφωση που αφήνει τους Παφλαγόνες άναυδους. 

Αττικός ερυθρόμορφος κωδωνόσχημος κρατήρας, περ. 440 π.Χ,

με ημίγυμνη χορεύτρια πυρρίχης που φορά περίζωμα και κράνος,

Museo Archeologico Nazionale di Napoli

_________________

Ταυτόχρονα παραπέμπει αμυδρά στο μύθο των Αμαζόνων, των γυναικών ακριβώς αυτής της περιοχής, που, κατά την παράδοση, επινόησαν τον χορό «πρύλιν», έναν ένοπλο πολεμικό χορό, παρόμοιο ή και ταυτόσημο με τον πυρρίχιο.  Οι Αμαζόνες θεωρείται ότι ίδρυσαν τον ναό της Αρτέμιδος στην Έφεσο, όπου και εκτελούσαν τον χορό αυτό προς τιμήν της θεάς. Οι χορεύτριες ήταν ένοπλες και κρατούσαν ασπίδες. Ο χορός ξεκινούσε από τον ναό της θεάς και εξελισσόταν σε έναν κυκλικό σχηματισμό. Η όρχηση γινόταν με τη συνοδεία λεπτών και οξέων ήχων από σύριγγες (μικρούς αυλούς). Στην αρχαιότητα, ο χορός αυτός μνημονευόταν με τη φράση «περί πρύλιν ωρχήσαντο», υπογραμμίζοντας τον λατρευτικό και ταυτόχρονα πολεμικό χαρακτήρα της δράσης των Αμαζόνων στο ιερό της Εφέσου.

Στους στ. 237–249 του Γ' Ύμνου εις Άρτεμιν του ποιητή Καλλίμαχου, (3ος αι. π.Χ.), υπάρχει η πιο λεπτομερής και ποιητικά πλούσια μαρτυρία του χορού αυτού, ο οποίος, σύμφωνα με τον Αλεξανδρινό ποιητή, επαναλαμβανόταν κάθε χρόνο, και όλοι έπρεπε να συμμετέχουν ή διαφορετικά να αντιμετωπίσουν την τιμωρία της Ιππολύτης.

Για σένα κι οι Αμαζόνες, αυτές που ο πόλεμος ήταν η μόνη τους λαχτάρα, κάποτε στην Έφεσο δίπλα στη θάλασσα, έστησαν ξόανο κάτω από τον κορμό μιας βελανιδιάς· και η Ιππώ τέλεσε για σένα την ιερή τελετή.

Κι αυτές οι ίδιες, βασίλισσα Ούπι*, χόρεψαν τον πολεμικό χορό γύρω από το άγαλμα,  πρώτα με τις ασπίδες τους, ένοπλες, και ύστερα στρώνοντας κυκλικά έναν ευρύ χορό. Και οι σύριγγες τους συνόδευαν με λεπτούς οξείς ήχους, για να βαδίσουν όλες μαζί στον ίδιο ρυθμό [...]

Και ο ήχος έτρεξε μακριά, έφτασε ως τις Σάρδεις και ως το Βερεκύνθιο όρος**. Κι αυτές με τα πόδια χτυπούσαν δυνατά στη γη, και μαζί τους έτριζαν και οι φαρέτρες τους.

Και γύρω από το ξόανο εκείνο χτίστηκε αργότερα ο ναός με τα πλατιά θεμέλια.[...] 

Καλλίμαχος, Γ' Ύμνος εις Άρτεμιν,στ. 237–249 

Ερυθρόμορφη φιάλη γυναίκας που χορεύει με κρόταλα, 5ος αιώνας π.Χ.

___________

* Βασίλισσα Ούπι: Το Ούπις είναι επώνυμο της Αρτέμιδος ως θεάς που συμπαραστέκεται στις γυναίκες κατά τον τοκετό. Σε αυτή την ερμηνεία, το «Ούπι άνασσα» του Καλλιμάχου απευθύνεται απευθείας στην Άρτεμι με μια από τις λατρευτικές της επικλήσεις, εκείνη που τη συνδέει με τη γέννηση και την προστασία των γυναικών. Το οξύμωρο είναι χαρακτηριστικό: οι Αμαζόνες, οι γυναίκες πολεμίστριες, επικαλούνται τη θεά ακριβώς με το επίθετο που αφορά τον τοκετό. 

** ως τις Σάρδεις και ως το Βερεκύνθιο όρος: Το Βερεκύνθιον δεν είναι απλώς μια γεωγραφική αναφορά, είναι βαθιά φορτισμένη θρησκευτικά. Η Βερεκυνθία ήταν επωνυμία της Κυβέλης, της Μεγάλης Μητέρας των θεών, που την έφερε από τον όρο Βερεκύνθιο. Η Κυβέλη ήταν η κυρίαρχη θεότητα της Φρυγίας, θεά της άγριας φύσης, της γονιμότητας και των ορεινών τόπων, λατρευόμενη με εκστατικές τελετές, αυλούς, τύμπανα και χορούς. Η λατρεία της ήταν άμεσα συνδεδεμένη με εκείνη της Αρτέμιδος σε πολλές περιοχές της Μικράς Ασίας.

Η επιλογή του Καλλίμαχου είναι εξαιρετικά σκόπιμη ποιητικά . Ο ήχος του χορού των Αμαζόνων στην Έφεσο «έτρεξε» ανατολικά ως τις Σάρδεις, πρωτεύουσα της Λυδίας, και ακόμα πιο ανατολικά ως τον Βερεκύνθιο νομό, καρδιά της Φρυγίας και χώρα της Κυβέλης. Αυτό δημιουργεί μια θρησκευτική γεωγραφία ήχου: ο χορός της Αρτέμιδος αντέχει στη χώρα της Κυβέλης, δύο Μεγάλες Θεές της Ανατολής που η λατρεία τους αλληλοεπικαλύπτεται. Ο Καλλίμαχος υπαινίσσεται ότι η λατρεία της Αρτέμιδος στην Έφεσο είναι τόσο αρχέγονη και ισχυρή που ξεπερνά τα όρια του ελληνικού κόσμου και αγγίζει τον βαθύτερο ανατολικό κόσμο των Φρυγών. 

Βίντεο φτιαγμένο με το notebooklm.google.com

_________

 Τέταρτος Σταθμός: Σινώπη - Αρμήνη

Από τα Κοτύωρα, οι Μύριοι επιβιβάστηκαν σε πλοία και έπλευσαν για μια μέρα και μια νύχτα προς τη Σινώπη (τη μητρόπολη των περισσότερων ποντιακών πόλεων), έχοντας στα αριστερά τους την Παφλαγονία και έριξαν άγκυρα στο λιμάνι της Αρμήνης, όπου έμειναν πέντε ημέρες. Οι Σινώπειοι, αν και κάτοικοι της Παφλαγονίας, είναι στην πραγματικότητα άποικοι των Μιλησίων. Έστειλαν δώρα φιλοξενίας στους Έλληνες, τρεις χιλιάδες μέτρα κριθάρι με χίλια πεντακόσια πιθάρια κρασί.

Η αρχαία «Αρμήνη» (Harmene) ήταν ένα δευτερεύον, προστατευμένο φυσικό λιμάνι περίπου 7 χιλιόμετρα δυτικά της κυρίως πόλης. Σήμερα η τοποθεσία αυτή ονομάζεται Άκλιμαν (Akliman) και λειτουργεί ως δημοφιλές παραθαλάσσιο πάρκο και όρμος αναψυχής (Akliman Günübirlik Kullanım Alanı) στην επαρχία της Σινώπης. Αποτελεί τμήμα του Hamsilos Tabiat Parkı, του βορειότερου σημείου της Τουρκίας, προστατευόμενου για την πλούσια βιοποικιλότητα και το εκπληκτικό φυσικό του τοπίο.

Το προστατευμένο φυσικό λιμάνι της Αρμήνης, 8 χιλιόμετρα δυτικά της Σινώπης και τα αρχαιολογικά κατάλοιπα που έχουν εντοπιστεί εκεί μαρτυρούν τον σημαντικό ρόλο της περιοχής ως ασφαλούς αγκυροβολίου και εμπορικού σταθμού από την αρχαιότητα έως και τους βυζαντινούς χρόνους. 

Το προστατευμένο φυσικό λιμάνι της Αρμήνης, 

σημερινό Akliman Günübirlik Kullanım Alanı

 (Περιοχή Ημερήσιας Χρήσης Akliman)

__________

 Υποβρύχια Ευρήματα και Ναυάγια

Καθώς η Αρμήνη λειτουργούσε ως ιδανικό καταφύγιο από τους ισχυρούς βόρειους ανέμους του Ευξείνου Πόντου, ο βυθός του όρμου κρύβει σημαντικά στοιχεία, ευρήματα που χρονολογούνται από την Κλασική και την Ελληνιστική περίοδο (από τον 4ο αιώνα π.Χ. και μετά), εποχή κατά την οποία η Αρμήνη εντάχθηκε πλήρως στο κοινωνικό και οικονομικό δίκτυο της μητρόπολης Σινώπης.

Στον βυθό της Σινώπης έχουν εντοπιστεί αρχαιολογικά κατάλοιπα από δύο σημαντικά ναυάγια, τα οποία χρονολογούνται στη Ρωμαϊκή και τη Βυζαντινή περίοδο. Οι ανακαλύψεις αυτές έγιναν κατά τη διάρκεια υποβρύχιων ερευνών του λέκτορα Rasim Yaşar Tarakçı τις δεκαετίες του 1980 και 1990. Λόγω των ρευμάτων και της κίνησης της άμμου στη Μαύρη Θάλασσα, πολλά ευρήματα μπορεί να καλύπτονται ή να αποκαλύπτονται απότομα, γεγονός που υποδηλώνει ότι πιθανώς υπάρχουν εκατοντάδες ακόμη ναυάγια στην περιοχή που δεν έχουν ανακαλυφθεί ακόμη. Συγκεκριμένα, τα ναυάγια που έχουν καταγραφεί είναι:

1. Βυζαντινό Ναυάγιο (Τοποθεσία Karakum):

Βρίσκεται σε απόσταση περίπου 200 μέτρων από την ακτή, σε βάθος 8 μέτρων, σε έναν κόλπο προστατευμένο από τους βόρειους ανέμους. Το φορτίο του αποτελείται από πήλινα κεραμίδια στέγης, πολλά από τα οποία παραμένουν άθικτα στην αρχική τους θέση φόρτωσης. Στον βυθό βρέθηκαν επίσης ολόκληροι αμφορείς, θραύσματα κεραμικών της βυζαντινής περιόδου και ένα κομμάτι εφυαλωμένου πράσινου πιάτου. Τμήματα του ξύλινου σκελετού του πλοίου (το κάτω μέρος) έχουν διατηρηθεί καλά λόγω της επικάλυψης από άμμο και λάσπη.

Βυθισμένο πλοίο της Βυζαντινής περιόδου. 

Το φορτίο του πλοίου που περιέχει κεραμίδια από τερακότα. 

(Από το αρχείο του Rasim Yaşar Tarakçı)

__________

2. Ρωμαϊκό Ναυάγιο (Τοποθεσία Ακρωτήριο Boztepe Adabaşı):

Τα ευρήματα βρίσκονται διάσπαρτα σε βάθος 8 έως 14 μέτρων στην ανατολική ακτή της χερσονήσου. Το κύριο χαρακτηριστικό αυτού του ναυαγίου είναι οι σαρκοφάγοι (κιβώτια και καλύμματα) που είναι διασκορπισμένες σε μεγάλη έκταση. Μεταξύ των ευρημάτων περιλαμβάνονται:

• Ένα κάλυμμα σαρκοφάγου σπασμένο σε τρία κομμάτια (πιθανώς από πρόσκρουση σε βράχια κατά τη βύθιση) σε βάθος 8 μέτρων.
• Δύο ορθογώνια καλύμματα σαρκοφάγων τοποθετημένα «πλάτη με πλάτη» σε βάθος 14 μέτρων.
• Ένα ορθογώνιο κιβώτιο σαρκοφάγου χωρίς κάλυμμα, καλυμμένο εν μέρει από άμμο και θαλάσσιους οργανισμούς.
• Τριγωνικά κομμάτια που πιθανώς αποτελούν τμήματα καλύμματος σαρκοφάγου.
• Γύρω από τις σαρκοφάγους υπάρχουν διάσπαρτα θραύσματα αμφορέων και λαβές πήλινων δοχείων.

Βυθισμένο πλοίο της Ρωμαϊκής περιόδου. 

Δύο ορθογώνια καλύμματα σαρκοφάγων τοποθετημένα «πλάτη με πλάτη» 

(Από το αρχείο Rasim Yaşar Tarakçı)

_________

 Χερσαία Κατάλοιπα και Οικισμός

Η Αρμήνη δεν ήταν απλώς ένα λιμάνι, αλλά ένας μικρός, αυτόνομος ελληνικός οικισμός («πόλις» κατά τον Γεωγράφο Ψευδο-Σκύλακα).

• Τάφοι Ναυτικών: Στην παράκτια ζώνη του Akliman έχουν εντοπιστεί κατάλοιπα παλαιών τάφων, οι οποίοι αποδίδονται σε αρχαίους ναυτικούς που έχασαν τη ζωή τους κατά τη διάρκεια των ταξιδιών τους.

• Αρχαϊκή και Κλασική παρουσία: Σύμφωνα με τα πορίσματα της Περιφερειακής Αρχαιολογικής Έρευνας της Σινώπης (Sinop Regional Archaeological Survey), η Αρμήνη αποτελεί την πιο πιθανή θέση στην ευρύτερη χερσόνησο όπου υπήρχε οργανωμένη ελληνική δραστηριότητα ήδη από την Αρχαϊκή και Πρώιμη Κλασική περίοδο, πριν ακόμη η Ρωμαϊκή διοίκηση αναπτύξει το ευρύτερο οδικό και αγροτικό δίκτυο της περιοχής.

Πολλά από τα κινητά ευρήματα (όπως νομίσματα, σκεύη και επιγραφές) που έρχονται στο φως από τις σωστικές και συστηματικές ανασκαφές της περιοχής μεταφέρονται και εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Σινώπης (Sinop Arkeoloji Müzesi)

Αργυρή δραχμή Σινώπης, περ. 350-300 π.Χ. Στην κύρια όψη (αριστερά) διακρίνεται το κομψό προφίλ της νύμφης Σινώπης με περίτεχνα μαζεμένα μαλλιά, ενώ στην πίσω όψη (δεξιά) αποτυπώνεται ο θαλάσσιος αετός με ανοιχτά φτερά καθώς αρπάζει το δελφίνι. Κάτω από το δελφίνι είναι ορατή η χαρακτηριστική επιγραφή ΣΙΝΩ.

__________

Kadınlar Hamamı (Λουτρό των Γυναικών)

Μέσα στα όρια του Εθνικού Πάρκου Χαμσίλος και της περιοχής Ακλίμαν (Akliman) στη Σινώπη, υπάρχει μια τοποθεσία που οι ντόπιοι και οι επίσημοι τουριστικοί οδηγοί ονομάζουν Kadınlar Hamamı (Λουτρό των Γυναικών). Σύμφωνα με την τοπική μυθολογία και τις παραδόσεις που καταγράφονται από το Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας, πιστεύεται ότι ο προστατευμένος αυτός κόλπος, όπου το δάσος συναντά τη θάλασσα, αποτελούσε το καταφύγιο και το σημείο όπου έλουζαν τα σώματά τους οι πολεμίστριες Αμαζόνες.

Η ευρύτερη περιοχή της Σινώπης άλλωστε, είναι ιστορικά και μυθολογικά άρρηκτα συνδεδεμένη με τις Αμαζόνες. Μάλιστα, ορισμένες αρχαίες πηγές, όπως ο ποιητής Σκύμνος ο Χίος, αναφέρουν ότι η πόλη πήρε το όνομά της από μια βασίλισσα των Αμαζόνων που ονομαζόταν Σινώπη.

Εξώφυλλο του περιοδικού Sinop.Dergisi, Ιούνιος 2024.

Το κύριο θέμα του περιοδικού είναι οι θρυλικές Αμαζόνες και η σύνδεσή τους 

με την ιστορία της περιοχής της Σινώπης.

Το εξώφυλλο παρουσιάζει μια καλλιτεχνική απεικόνιση μιας πολεμίστριας 

με τόξο και φαρέτρα, με φόντο το κάστρο της Σινώπης.

____________

Τελευταίος σταθμός - Ηράκλεια Ποντική

Ο στρατός των Μυρίων φτάνει με πλοία στην Ηράκλεια Ποντική, μια ευημερούσα ελληνική αποικία στη χώρα των Μαριανδυνών, την σημερινή πόλη Karadeniz Ereğli‎‎ της Τουρκίας, όνομα που αποτελεί πιστή μεταγραφή του αρχαιοελληνικού «Karadeniz» δηλ. «Μαύρη Θάλασσα», «Ereğli» < Ερεγλή < Ερεγλί <Ηρακλής. 

Η Ηράκλεια δυτικά έφτανε έως τον ποταμό Σαγγάριο, κοντά στη χερσόνησο της Αχερουσίας και κοντά στους ποταμούς Παρθένιο, Ύπιο και στον πλωτό Λύκο, ο οποίος είχε πλάτος 60 μ. περίπου. Η ίδρυσή της πόλης τοποθετείται, βάσει των αρχαιολογικών ανασκαφών, στον 6ο αιώνα π.Χ. (περίπου 560-558π.Χ.), από Μεγαρείς αποίκους, σύμφωνα με τον ιστορικό Ξενοφώντα, ή από Μιλήσιους, κατά τον Στράβωνα, οι οποίοι υπέταξαν τους αυτόχθονες αλλά, κατόπιν συμφωνίας, δεν τους πούλησαν ως σκλάβους έξω από την πόλη. 

Η πόλη διέθετε φυσικό λιμάνι, που υποδηλώνεται και από την επωνυμία της Σωοναύτης, αυτή που σώζει τους ναυτικούς. Η ονοματοδοσία της πόλης έγινε προς τιμήν του πανελλήνιου ήρωα Ηρακλή, ο οποίος εμφανίζεται στον Εύξεινο άλλοτε ως μυθικός ιδρυτής και προστάτης της πόλης, και άλλοτε ως πρόγονος των τοπικών φύλων, και ειδικά των Μαριανδυνών, συνδέοντας ιδεολογικά όλη την περιοχή του Εύξεινου με τον αρχαίο ελληνικό κόσμο.

Ηράκλεια Ποντική

Toned lithograph by Laurens, ca 1850.

________

Η παρουσία των Μυρίων στην Ηράκλεια στάθηκε καταλυτική, πυροδοτώντας εσωτερικές έριδες, πειρατικές επιδρομές και τη διάσπαση του στρατεύματος σε μικρότερες φατρίες. Οι Ηρακλειώτες υποδέχτηκαν τους Έλληνες στέλνοντας δώρα ξενίας: 3.000 μεδίμνους κριθάρι, 2.000 μεδίμνους κρασί και μεγάλες ποσότητες ψωμιού, τυριού και κρεάτων. Ωστόσο φοβήθηκαν το μέγεθος και την απειλή του στρατεύματος. Ο Ξενοφών τους καθησύχασε, τονίζοντας ότι οι Έλληνες πήραν όσα πήραν φιλικά και δεν θα λεηλατήσουν την περιοχή.

Οι Αρκάδες και οι Αχαιοί μισθοφόροι, δηλ. το μεγαλύτερο μέρος του στρατού, ζητούν από την Ηράκλεια να τους δώσει 3.000 κυζικηνούς (χρυσά νομίσματα,) ως εφόδιο για τη συνέχεια της πορείας. Πρόκειται ουσιαστικά για εκβιασμό: έξω από τα τείχη μιας ειρηνικής ελληνικής πόλης, ζητούν λύτρα. από την πόλη της Ηράκλειας για να συνεχίσουν το ταξίδι. 

Η Ηράκλεια αρνείται να πληρώσει. Τότε εκδηλώνεται μια βαθύτερη κρίση εντός του στρατού: διαφωνίες ανάμεσα στους στρατηγούς, με κύριο ρήγμα τον Ξενοφώντα από τη μια και τους Αρκάδες-Αχαιούς από την άλλη, που οδηγούν στη διάσπαση του στρατού σε τρία τμήματα:

1. Οι Αρκάδες και οι Αχαιοί (περίπου 4.500 άνδρες)

2. Οι Θρακιώτες (περίπου 1.700 άνδρες), υπό τον Χειρίσοφο.

3. Οι υπόλοιποι (περίπου 700 άνδρες), υπό τον Ξενοφώντα.

Οι Αρκάδες και Αχαιοί, αυτόνομα πλέον, επιβιβάζονται σε πλοία που έδωσαν οι Ηρακλειώτες και φεύγουν πρώτοι. Επιχειρούν επιδρομή στη χώρα των Βιθυνών για λεηλασία και παθαίνουν μεγάλη καταστροφή. Βρίσκονται σε κίνδυνο εξόντωσης και μόνο η επέμβαση του Ξενοφώντα τους σώζει.

Ο Ξενοφώντας, με λεπτότητα, δεν παρουσιάζει την Ηράκλεια ως εχθρό, αλλά ως μια πλούσια, οργανωμένη, αυτάρκη ελληνική πόλη που προστατεύει τον εαυτό της από έναν στρατό που, αν και ελληνικός, έχει αρχίσει να συμπεριφέρεται ως κατακτητική δύναμη.

Μ’ αυτόν τον τρόπο η Ηράκλεια παρουσιάζεται: 

• Οικονομικά εύρωστη: είναι γνωστή για το λιμάνι της, το εμπόριο και την παραγωγή τροφίμων· ο ίδιος ο Ξενοφώντας αναφέρει αλεύρι, κρεατικά και κρασί που στέλνει η πόλη.
• Πολιτικά έξυπνη: αρνείται τις απαιτήσεις χωρίς να προκαλέσει σύγκρουση, αντί αυτού ενθαρρύνει ανεπαίσθητα τη διάσπαση του στρατού.
• Διπλωματικά ψύχραιμη: αντί για αντιπαράθεση, η πόλη χρησιμοποιεί τα εσωτερικά ρήγματα του ελληνικού στρατού προς όφελός της.

Μέσα από το επεισόδιο αναδεικνύεται μια αντίθεση: ο φερόμενος ως «πολιτισμένος» ελληνικός στρατός εκβιάζει και λεηλατεί, ενώ η ελληνική πόλη επιδεικνύει σύνεση και αξιοπρέπεια. Ο Ξενοφώντας, χωρίς να το λέει ρητά, αφήνει τον αναγνώστη να κρίνει: η Ηράκλεια φέρεται ως «Ελλάδα»· οι Μύριοι, εκείνη τη στιγμή, όχι.

Το χωρίο λειτουργεί ως ηθικός καθρέφτης για τον στρατό των Μυρίων. Η Ηράκλεια είναι η ελληνική πόλη-σταθμός που τους θυμίζει τι έχουν χάσει — την πολιτική τάξη, την ενότητα, τον σεβασμό στις ομοεθνείς πόλεις — και ταυτόχρονα αναδεικνύει πόσο επικίνδυνα έχει εκτροχιαστεί ο στρατός χωρίς σταθερή αρχηγία και κοινό σκοπό.

Χαλκογραφία με τίτλο "ELEGRI" από το έργο "Relation d'un voyage du Levant" 

του Γάλλου βοτανολόγου Joseph Pitton de Tournefort, που δημοσιεύτηκε το 1717. 

Η απεικόνιση δείχνει την πόλη Ηράκλεια Ποντική όπως ήταν στις αρχές του 18ου αιώνα, 

με το λιμάνι και τα πλοία της εποχής.

_____________

Οι Μύριοι στο Λιμάνι της Κάλπης

Εκείνη την ήμερα λοιπόν στρατοπέδεψαν στο γιαλό, κοντά στο λιμάνι. Ο τόπος αυτός που ονομάζεται λιμάνι της Κάλπης, βρίσκεται στη Θράκη της Ασίας· η Θράκη τούτη πάλι αρχίζει από την είσοδο του Πόντου κι απλώνεται ως την Ηράκλεια, που είναι δεξιά μας, καθώς ταξιδεύουμε προς τον Πόντο. Η απόσταση από το Βυζάντιο ως την Ηράκλεια, όταν το καράβι αρμενίζει με κουπιά, είναι ταξίδι μιας μεγάλης μέρας του χρόνου. Ανάμεσα σ᾽ αυτές τις δυο δεν υπάρχει καμιά άλλη πολιτεία ούτε φιλική ούτε ελληνική, παρά κατοικούν Θράκες Βιθυνοί. Και όποιους πιάσουν από τους Έλληνες να έχουν ναυαγήσει ή να ξεμπαρκάρουν εκεί με κάποιον άλλο τρόπο, λένε πως τους φέρνονται με μεγάλη σκληρότητα. Όσο για το λιμάνι της Κάλπης, αυτό βρίσκεται στη μέση του δρόμου από την Ηράκλεια ως το Βυζάντιο, όταν ταξιδεύει κανείς με πλοίο από τη μια πολιτεία στην άλλη. Υπάρχει ακόμα εκεί ένα ακρωτήρι, που όσο μέρος του προχωρεί μέσα στη θάλασσα είναι ένας απόκρημνος βράχος κι έχει ύψος, στο χαμηλότερο σημείο, ως είκοσι οργιές, ενώ η ράχη του που απλώνεται στη στεριά, έχει πλάτος απάνω κάτω τέσσερα πλέθρα. Κι ο χώρος της ράχης αυτής είναι αρκετός να χωρέσει δέκα χιλιάδες κατοίκους. Κάτω απ᾽ αυτόν το βράχο και στη δυτική του μεριά, υπάρχει ένα λιμάνι με αμμουδερή ακροθαλασσιά. Και μια βρύση με γλυκό και άφθονο νερό τρέχει δίπλα στη θάλασσα, στην περιοχή όπου δεσπόζει το ακρωτήρι. Υπάρχουν ακόμα κοντά στη θάλασσα και άλλων λογιών δέντρα, προπάντων όμως μερικά που είναι κατάλληλα για να φτιάχνουν με τα ξύλα τους καράβια. Όσο για το βουνό, αυτό προχωρεί στο εσωτερικό της χώρας ως είκοσι στάδια, κι είναι από χώμα και δίχως πέτρες. Υπάρχει και μια παραθαλάσσια έκταση μεγαλύτερη από είκοσι στάδια, που είναι γεμάτη από δέντρα κάθε λογής, πολλά και ψηλόκορμα.  Η υπόλοιπη χώρα είναι μεγάλη και εύφορη, και βρίσκονται σ᾽ αυτή χωριά πολλά και με αρκετούς κατοίκους. Γιατί η γη παράγει και κριθάρια και σιτάρια και όλα τα όσπρια και μελίνες και σουσάμια και σύκα αρκετά και σταφύλια πολλά, που κάνουν γλυκόπιοτο κρασί, κι απ᾽ όλα τ᾽ άλλα, εκτός από ελιές. Τέτοια ήταν η χώρα. Οι Έλληνες τότε κατασκήνωσαν στην ακρογιαλιά, γιατί δεν ήθελαν να στρατοπεδέψουν στο μέρος όπου θα μπορούσε να χτιστεί πολιτεία. Τους φαινόταν πως και μονάχα το να πάνε σ᾽ αυτήν τη θέση θα έδειχνε κάποια υστεροβουλία, αφού μερικοί ήθελαν να χτίσουν εκεί πόλη.

ΞΕΝΟΦΩΝ, Κύρου Ἀνάβασις (6.4.1-6.4.7)

Μτφρ. Γεώργιος Δ. Ζευγώλης

Κάλπη, σημερινό Kerpe, στην επαρχία Kocaeli

__________

Μετά την παραμονή τους στην Ηράκλεια την Ποντική, το στράτευμα των Μυρίων, διασπασμένο προσωρινά σε τρία κομμάτια, κατευθύνεται προς το Λιμάνι της Κάλπης, στον Εύξεινο Πόντο, στη «Θράκη της Ασίας» (τη μεταγενέστερη Βιθυνία). Πρόκειται για ένα φυσικά προστατευμένο λιμάνι, που ιδρύθηκε τον 7ο αιώνα από Μιλήσιους ή Μεγαρείς αποίκους ως ορμητήριο και λιμάνι για τη χρήση και την προστασία των θαλάσσιων εμπορικών οδών της Μαύρης Θάλασσας. Μετά το Βασίλειο της Βιθυνίας, η Κάλπη έγινε λιμάνι προσέγγισης για πλοία κατά τη Ρωμαϊκή, Βυζαντινή και Γενουατική περίοδο. Κατά την Οθωμανική εποχή, προμήθευε την Κωνσταντινούπολη με ξύλα και κάρβουνα.

Ο Ξενοφών το περιγράφει με εξαιρετική λεπτομέρεια, παρουσιάζοντάς το σχεδόν ως την «ιδανική τοποθεσία» για την ίδρυση μιας νέας ελληνικής αποικίας. 

Γεωγραφική Θέση και Οχύρωση

• Τοποθεσία: Βρίσκεται στον Εύξεινο Πόντο, στη «Θράκη της Ασίας» (τη μεταγενέστερη Βιθυνία). Απέχει περίπου την ίδια απόσταση (πορεία 4-5 ημερών με κωπηλασία) ανάμεσα στην Ηράκλεια Ποντική και το Βυζάντιο.
• Η Χερσόνησος: Ο Ξενοφών περιγράφει ένα κομμάτι γης που προεξέχει στη θάλασσα. Το τμήμα που βρέχεται από το νερό είναι ένας απότομος, απροσπέλαστος βράχος.
• Ο Ισθμός: Ο λαιμός (ο ισθμός) που συνδέει αυτόν τον βράχο με την ξηρά έχει πλάτος μόλις 400 πόδια (περίπου 120 μέτρα). Αυτό σήμαινε ότι το σημείο μπορούσε να οχυρωθεί και να προστατευτεί πανεύκολα με ένα μικρό τείχος.
• Το Λιμάνι: Βρίσκεται ακριβώς κάτω από τον βράχο, στη δυτική πλευρά, διαθέτοντας μια παραλία προφυλαγμένη από τους βόρειους ανέμους.

Φυσικοί Πόροι (Η περιγραφή του Ξενοφώντα)

Ο Ξενοφών προσπάθησε να πείσει τους στρατιώτες να μείνουν εκεί, εξμνώντας τα πλεονεκτήματα της περιοχής:

• Άφθονο Νερό: Υπήρχε μια πλούσια πηγή γλυκού νερού ακριβώς πάνω στην παραλία, δίπλα στη θάλασσα.
• Ξυλεία για Ναυπήγηση: Το εσωτερικό της περιοχής καλυπτόταν από πυκνά δάση με εξαιρετικής ποιότητας ξύλο, κατάλληλο ακόμα και για κατασκευή πλοίων.
• Γόνιμη Γη: Το έδαφος ήταν ιδανικό για καλλιέργεια, γεμάτο κριθάρι, σιτάρι, όσπρια, σταφύλια και συκιές, εκτός από ελαιόδεντρα.

Η τοποθεσία ήταν τόσο ιδανική, που οι Μύριοι αρνούνταν αρχικά να στήσουν κανονικό στρατόπεδο πάνω στον οχυρό βράχο. Φοβούνταν ότι οι στρατηγοί (και κυρίως ο Ξενοφών) είχαν σκοπό να τους παγιδεύσουν εκεί για να ιδρύσουν πόλη, ενώ η μόνη επιθυμία των στρατιωτών ήταν να επιστρέψουν σώοι στις οικογένειές τους στην Ελλάδα. Έτσι, προτίμησαν να κατασκηνώσουν απροφύλακτοι στην ανοιχτή παραλία.

Σήμερα η τοποθεσία αυτή ανήκει στην Τουρκία και είναι το παραθαλάσσιο θέρετρο Κέρπε (Kerpe), στην επαρχία Κοτζάελι (Kocaeli), ιδιαίτερα δημοφιλές για τους ιδιόμορφους βραχώδεις σχηματισμούς του (Kerpe Kayalıkları) και τις δραστηριότητες κατάδυσης, καθώς τμήματα του αρχαίου λιμανιού βρίσκονται πλέον κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας.

Ένα από τα πιο σημαντικά χαρακτηριστικά της περιοχής, η οποία έχει έναν κόλπο σε σχήμα ημισελήνου, είναι η ρηχή θάλασσα της, η οποία εκτείνεται σε βάθος 150 μέτρων. Αν και βρίσκεται στις ακτές της Μαύρης Θάλασσας, βρίσκεται σε έναν προστατευμένο κόλπο και ως εκ τούτου δεν επηρεάζεται σημαντικά από τα διάσημα κύματα της Μαύρης Θάλασσας.

Κάλπη, σημερινό Kerpe, στην επαρχία Kocaeli 

__________

Το τέλος της πορείας επιστροφής

Στο λιμάνι της Κάλπης το στράτευμα παρέμεινε για αρκετές ημέρες. Εκεί αντιμετώπισαν σοβαρό πρόβλημα επισιτισμού, καθώς οι ντόπιοι Βιθυνοί έστηναν ενέδρες και σκότωναν τους στρατιώτες που έβγαιναν για λεηλασία. Στην Κάλπη πέθανε επίσης από πυρετό ο στρατηγός Χειρίσοφος, και την αρχηγία του τμήματός του ανέλαβε ο Νέων ο Ασιναίος. Μετά από μια νικηφόρα μάχη ενάντια στους Βιθυνούς και τις δυνάμεις του Πέρση σατράπη Φαρνάβαζου, οι Μύριοι εξασφάλισαν τροφή και τελικά αναχώρησαν για τη Χρυσόπολη - τη σημερινή περιοχή Σκούταρι ή Üsküdar - απέναντι από το Βυζάντιο, τον τελευταίο σταθμό της ασιατικής τους πορείας. Λόγω της τοποθεσίας της, χρησίμευε ανέκαθεν ως το κύριο σημείο άφιξης και αναχώρησης στρατευμάτων που διέσχιζαν τον Βόσπορο από και προς τη Μικρά Ασία.

Όταν έφτασαν στον Βόσπορο, ο Λακεδαιμόνιος Ναύαρχος της Προποντίδας δεν ήξερε τι να τους κάνει. Τους πέρασε στο Βυζάντιο και τους κάλεσε, έξω από τα τείχη, δήθεν για να τους δώσει μισθό και τροφή αλλά τους εγκατέλειψε. Οι Μύριοι θα έκαναν επίθεση στο Βυζάντιο αν δεν τους συγκρατούσε ο Ξενοφών. 

Τον Μάρτιο του 399, οι 5000 εναπομείναντες - οι υπόλοιποι γύρισαν στα σπίτια τους - καταλήγουν στην υπηρεσία του Σπαρτιάτη στρατηγού Θρίβωνα για να πολεμήσουν σαν μισθοφόροι τον Φαρνάβαζο και τον Τισσαφέρνη. Οι περισσότεροι δεν θέλουν να γυρίσουν στα σπίτια τους, αλλά αναζητούν νέο εργοδότη. Ο τρόπος ζωής που ακολουθούσαν ήταν ο μόνος που τους ευχαριστούσε πια. 

Ο Ξενοφώντας στην Αθήνα δεν γύρισε ποτέ. Συντάχθηκε με τον φίλο του βασιλιά της Σπάρτης Αγησίλαο εναντίον της Αθήνας. Μετά τη μάχη της Κορώνειας το 394 εξορίστηκε από τους Αθηναίους. Τα περισσότερα χρόνια του έζησε στην Κόρινθο, όπου συνέγραψε τα έργα του.

ΠΗΓΕΣ 

• ΞΕΝΟΦΩΝ, Κύρου Ἀνάβασις (ΒΙΒΛΙΟ Δ, Ε, ΣΤ )

• Iordanis ParadeisopoulosThe Retreat of the Ten Thousand from River Harpasos to Gymnias, Mount Theches and Trapezus

• Μέλι Μαινόμενον

• Ύμνοι (Καλλίμαχος)/Γ΄ Ύμνος εις Άρτεμιν

• Hamsilos Tabiat Parkı - Sinop

• Hamsilos Koyu

• Babur Mehmet Akarsu, «Sinope Natural Harbor», μέρος του συλλογικού έργου «Current Researches in Geography», το οποίο εκδόθηκε το 2017 από τη Διεθνή Ένωση Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών (IASSR) υπό την επιμέλεια των Hasan Arslan, Mehmet ALi İçbay και Kosyo Stoychev

• coinarchives.com

• tella Douka, Vasilios Kaïmakamis, Panagiotis Papadopoulos, Antonia Kaltsatou, «Female Pyrrhic dancers in Ancient Greece», Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

• Angeliki Liveri, Independent researcher (Athens, Berlin), Dancing at the Cotyora Symposion in Xenophon’s Anabasis

• Μια έναστρη νύχτα με Πυρρίχιους στον Πόντο, το 400 π.Χ. – Ναϊλί που ‘κ’ εβρέθεν!

• Kerpe - Kocaeli