Πορτρέτο του Λόρδου Βύρωνα (1818) από τον Χένρυ Μέγερ,
αντιγράφοντας τον Τζέημς Χολμς, Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου.
_____________
Ο επαναστάτης ποιητής που αγαπούσε την ελευθερία
Ο μεγάλος Άγγλος ρομαντικός ποιητὴς του ΙΘ΄ αιώνα είναι η σημαντικώτερη απὸ εθνικὴ σκοπιὰ περιηγητικὴ μορφὴ της προεπαναστατικής περιόδου. Ταξίδεψε στην Ανατολὴ το 1809-1811 και η πρώτη γνωριμία του με Έλληνες έκρινε την κατοπινή του πνευματική πορεία και την ανθρώπινη μοίρα του. Ο αγωνιστὴς της ελευθερίας του 1824 ήταν πριν 15 χρόνια ένας νεαρὸς εύθυμος περιηγητὴς που περιδιάβαζε ανέμελα τις ελληνικὲς στεριὲς και θάλασσες.
Γεννήθηκε το 1788 με μια μικρὴ χωλότητα στο Λονδίνο απὸ έναν αταίριαστο γάμο ανάμεσα σ' έναν άσωτο και μια κληρονόμα. Η περιουσία απὸ τον άσωτο, ήρθε ύστερα και η εγκατάλειψη. Ο μικρός, φύση βίαιη και ατίθαση, μεγάλωσε πλάϊ σε μια μάνα υστερική, άλλοτε με χάδια και άλλοτε με ξυλοδαρμούς. Τα παιδικά του χρόνια ήταν δύσκολα και θλιβερά. Αλλὰ σε ηλικία δέκα χρόνων κληρονόμησε τον οικογενειακὸ τίτλο, έγινε λόρδος, μελλοντικὸς πλούσιος άρχοντας.
Στο κολλέγιο και το πανεπιστήμιο έδειξε ένα πνεύμα άγριας ανεξαρτησίας, μια τάση προς την εκκεντρικότητα και την παραδοξομανία. Κάμποσα χρόνια αφέθηκε αχαλίνωτος στα πάθη του. Ύστερα η επαναστατική του νοοτροπία, οι φιλελεύθεροι κοσμοπολίτικοι προσανατολισμοί του και κυρίως ο προκλητικὰ και εχθρικὰ απροσάρμοστος στις αυστηρὲς συμβατικότητες της αγγλικής κοινωνίας χαρακτήρας του, δημιούργησαν γύρω του ασφυκτικὸ κλοιὸ και τον παρώθησαν σε απελπισμένη έξοδο.
«Νοιώθω ναυτία για τη χώρα μου αλλὰ δεν ευνοώ καμμιά άλλη. Πέταξα τις αλυσίδες χωρὶς όμως να φορτωθώ άλλες. Είμαι σαν τον εύθυμο μυλωνά που δεν νοιάζεται για κανέναν κι' ούτε νοιάζεται κανεὶς γι᾿ αυτόν. Όλες οι χώρες είναι το ίδιο στα μάτια μου. Καπνίζω αγναντεύοντας τα βουνά και στρίβω ελεύθερος το μουστάκι μου», γράφει στον Drury, στις 3 Μαΐου 1811, απὸ τον Ελλήσποντο.
Ταξίδεψε στη Μεσόγειο, στην Ελλάδα, στην Ανατολή. Επιστρέφοντας (1811) ξανάρχισε την ταραχώδη ζωή του. Ποιητική δόξα, σκάνδαλα. Και η καλὴ κοινωνία, αφού τον ανέβασε στα μεσούρανα αποκήρυξε με οργὴ το είδωλό της. Ο Byron εγκαταλείπει οριστικὰ την Αγγλία. Περιπλανιέται στην Ευρώπη και κλυδωνίζεται μόνιμα σ' ένα τάραχο ψυχής. Ώσπου καταφεύγει στην επαναστατημένη Ελλάδα, στην Ελλάδα των νεανικών οραματισμών του και πεθαίνει.
Το απόγευμα της 19ης Απριλίου ο Βύρωνας θα ανοίξει για μια στιγμή τα μάτια του για να τα κλείσει αμέσως μετά, για πάντα. Ο Millingen ψηλάφησε το σφυγμό του. Ο μεγάλος φιλέλληνας είχε πεθάνει. Ο Millingen, με την ακρίβεια που διακρίνει τους Βρετανούς, θα καταγράψει ως ώρα θανάτου 17.45’ και 20’’.
Τα τελευταία του καταληπτά λόγια προς τον γιατρό του δόκτορα Millingen:
«Οι προσπάθειές σου να μου σώσεις τη ζωή θα αποβούν άκαρπες. Νιώθω πως θα πεθάνω. Δεν λυπάμαι γι’ αυτό. Ήρθα εδώ για να δώσω τέλος σε μια ζωή γεμάτη πόνο. Πρόσφερα στην Ελλάδα τα χρήματά μου, την υγεία μου και τον χρόνο μου. Τώρα της προσφέρω και τη ζωή μου».
Portrait of Lord Byron in Albanian Dress by Thomas Phillips (1813)
© National Portrait Gallery, London.
_____________
«Σήμερα συμπληρώνω τα τριάντα-έξη μου χρόνια»
(Μεσολόγγι, 22 Ιανουαρίου 1824)
Αδιάφορη τούτη η καρδιά θα μένει
γιατί καρδιά καμμιά δεν συγκινεί:
κι’ όμως απαρνημένη και θλιμμένη
ματώνει στη στιγμή.
Οι μέρες μου χλωμά κίτρινα φύλλα
τ’ άνθη και της αγάπης οι καρποί
είναι σκουλήκια βούρκος και σαπίλα
και κούφιοι οι παλμοί.
Οι σπίθες που μου φεύγουν απ’ τα σπλάχνα
καθώς ηφαίστεια νησιού νεκρά
φλόγες δεν βγάνουνε παρά μιαν άχνα
σα νεκρικά πυρά.
Τον κλήρο του έρωτα που συνταράζει
ελπίδες και πόθους δεν έχω εγώ
μηδέ σκοπό πάρεξ ένα μαράζι
ένα βαρύ ζυγό.
Και να μην πω: «ούτε έτσι – μήτε τώρα…»
στα εξιλαστήρια πάθη της ζωής
ηρώων στεφάνια πλέκονται οληνώρα
θανάτου και τιμής.
Βόλια και λάβαρα! Αχός, Ελλάδα
φως μου, πώς με καλείς. Πολεμιστές
και πάλι στης ασπίδας την απλάδα
πεθαίνουν νικητές.
Ω ξύπνα! Ελλάδα μου όχι συ, ξύπνα
και βύζαξε τις ρίζες πνεύμα μου
δυνάμωσε μες των Γραικών τα δείπνα
με ένα νεύμα μου.
Πείνες της σάρκας, ηδονές και πάθος
τα βδελυρά και τερατόμορφα
Όχι! Κύττα την ομορφιά σαν λάθος
σε πρόσωπα όμορφα.
Αν κλαις τη νιότη σου, τότε μη ζήσεις!
Χρέος και θάνατος σωστός εδώ
με σφαίρες τη ζωή σου να σφαλίσεις
στο χώμα αυτό.
Γύρνα με περιέργεια το κεφάλι
μέτρα καλά, να ’ναι φαρδύς-πλατύς
ο τάφος σου, κι’ ύστερα από την ζάλη
πέσε ν’ αναπαυτείς.
Lord Byron, «On this day I complete my thirty-sixth year»,
μτφρ. Νίκου Σπάνια «Μεταφράσεις 1941-1971»
[Athens Printing Company, Νέα Υόρκη 1972]
Πορτρέτο του Λόρδου Μπάυρον (1836), από τον Richard Westall,
National Portrait Gallery, Λονδίνο
_________
Έπος
Στην επανάσταση του '21
εξετάστηκα δώδεκα φορές:
έξι φορές στο δημοτικό σχολείο
τρεις φορές στο γυμνάσιο
και τρεις φορές στο λύκειο.
Υπήρξε για εμένα πάντα
θέμα SOS στις εξετάσεις.
Ως διδακτέα ύλη
άγχωνε τους καθηγητές.
Σε ποιον ήρωα να δώσουν
λιγότερη σημασία;
Η λέξις έπος
αν και δισύλλαβη
ακόμα με δυσκολεύει.
Η πιο καλή στιγμή
όταν έπαιξα σε θεατρικό
το κρυφό σχολειό
με ένα κερί χωρίς παπάδες.
Η πιο δύσκολη στιγμή
όταν μηδενίστηκα στο διαγώνισμα
γιατί έγραψα πως
σουβλίστηκε ο Μιαούλης.
Για λόγους που δεν μπορώ
να εξηγήσω
θυμάμαι περισσότερο
τον Λόρδο Βύρωνα.
Είχε μια ευγένεια στο πρόσωπο
και αγαπούσε την Ελλάδα.
Βάκης Λοϊζίδης, Έπος,
Ημερολόγιο 2020.1821: Λογοτεχνία και Επανάσταση με κείμενα
μελών της Εταιρείας Συγγραφέων, Αθήνα, Πατάκης, 2020
Η καλλιγραφική υπογραφή του Λόρδου Μπάυρον πάνω στα μάρμαρα
του Ναού του Ποσειδώνα στο Σούνιο (1809). Φωτ. yiannisvasal
___________
Τουρίστας στο Σούνιο
Έκανε κι αὐτός την εξυπνάδα του
χαράζοντας το θρυλικό του όνομα
πάνω στην κολώνα
του ρημαγμένου ναού
Χοντρή ζημιά στα μάρμαρα
ο Έλγιν
μικρή ζημιά
ο Λόρδος Βύρων
Κώστας Ριτσώνης, Τουρίστας στο Σούνιο,
151 Ποιήματα, Αθήνα, Ποιήματα των Φίλων, 2011
Lord Byron on His Deathbed, by Joseph Denis Odevaere
__________
«Μπάυρον»
Όχι, δεν σε ξεσήκωσαν οι βόγγοι
των σκλαβωμένων και οι αντεροβγάλτες.
Αν κάποια μέρα βρέθηκες στο Μεσολόγγι,
ήταν για να ξορκίσεις τους δικούς σου εφιάλτες.
Ήρωας δεν ήσουν, ούτε βέβαια και παρίας.
Έγνοια σου μόνη, να κοιμάσαι με τις Μούσες.
Κι αν σου τό ’λεγαν, θα γελούσες
πως θα γινόσουν σύμβολο ελευθερίας.
Ένδοξε βάρδε, αγέρωχε μυλόρδε Μπάυρον,
που πάνσεπτος, ιερός, σου έλαχε ο αίνος,
ακούσιε κληρονόμε θησαυρών άυλων,
μια χάρη σου ζητώ. Σηκώσου
π’ τον αθάνατο ύπνο σου, όχι νυσταγμένος,
και δώσε μου έναν θάνατο σαν τον δικό σου.
Νάσος Βαγενάς, «Μπάυρον»
Από τη συλλογή «Στη νήσο των Μακάρων», εκδ. Κέδρος, 2010
«Ο Λόρδος Βύρων ετοιμοθάνατος», χαλκογραφία, των R. Seymour και I. Clark (1825).
Το ημερολόγιο έγραφε την ημέρα του θανάτου του 19 Απριλίου 1824.
______________
Η νεκροψία
Όταν τον άνοιξαν
όλο περιέργεια
για να τον μελετήσουν
κανείς δεν βρήκε
από πού σιγόκαιγε μέσα του
φλόγα άσβεστη
από πού φυσούσε
αεράκι θαλασσινό
από πού κυλούσε σαν δάκρυ
ατέρμονο άσμα ερωτικό
Κανείς δεν κατάλαβε
αν έφυγε σαν ποιητής σαν
ευγενής σαν ήρωας ή σαν
ελεύθερος πολιορκημένος
Κανείς δεν έμαθε γιατί
πριν τη νεκρική πομπή
ήταν η όψη του
γαλήνια κοροϊδευτική
Όταν τελείωσε
το μακάβριο έργο
της νεκροτομής
τα σπλάχνα αποκολλήθηκαν
καθένα χωριστά
κι οι θαυμαστές προσκυνητές
όπως και άλλοι ενδιαφερόμενοι
έσπευσαν σε υδρίες
να τα διαμοιράσουν
Μα κανείς δεν έμαθε πώς
τα πνευμόνια
του Λόρδου Μπάιρον
φούσκωσαν με αέρα ελληνικὸ
για να πετάξουν
στην αιωνιότητα
σαν ένα ζευγάρι
άγρια φτερά
Έλσα Κορνέτη, Η νεκροψία, Ἡμερολόγιο 2020. 1821:
Λογοτεχνία και Επανάσταση με κείμενα
μελών της Εταιρείας Συγγραφέων, Αθήνα, Πατάκης, 2020.
Ο τάφος του Λόρδου Βύρωνα στο Hucknall της κομητείας Nottingham,
χαλκογραφία, Τ. Allom και Ε. Patten (1837).
__________
«Με τον τρόπο του Γ.Σ.» (Απόσπασμα)
Η τραγωδία του τόπου μου
Αν εξαιρέσεις βέβαια τους σεισμούς
όλοι οι υπόλοιποι -ισμοί
μάς πούλησαν κατάμουτρα
Καλέ μου λόρδε Βύρωνα,
τσάμπα τη λούστηκες την έξοδο
τσάμπα την άναψες την έξοδο
ο πυρετός σου σήμερα
υπάρχει-δεν υπάρχει στα συγγράμματα
του ’χουν κοτσάρει κάτι ελεεινά μικρόβια
ενώ ήταν σκέτη λεβεντιά
οχτώ μποφόρ Χριστός
κι ακόμα τόσα
Τότε – χαμένα μες στις καλαμιές
ώρα – χαμένα στα σκυλάδικα
Γιάννης Στίγκας, «Με τον τρόπο του Γ.Σ.»,
Από τη συλλογή «Ο δρόμος μέχρι το περίπτερο», εκδ. Μικρή Άρκτος, 2012
Théodore Géricault (1791-1824) : Portrait of Lord Byron
(Musée Fabre, Montpellier, France)
____________
Στον Λόρδο Βύρωνα
1829
Παλικάρι γερό, συμβουλάτορας πρώτος,
αγαπάει τους Έλληνας τόσο.
Η ευγένεια του λόγου κι οι γενναίες οι πράξεις
του γιομίζουν τα μάτια του δάκρυα.
...το λατρεύει, αγαπάει το μαχαίρι
το τουφέκι χαρά τόνε λούζει.
Χύνεται, όπως λαχταράει η καρδιά του
στους στρατούς τους γενναίους!
Τώρα αφήστε τον μες στην Historia
Και δαμάσατε κάθε σας πόθο!
Σ' αυτὸν μένει αιώνια η Gloria
Και σε μας μένουν μόνο τα δάκρυα!
Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε, Στον Λόρδο Βύρωνα,
μτφρ. Γιάννης Καμπύσης, Ανθολογία Γερμανικῆς Ποίησης 1749-1921,
(μτφρ.: Λάμπρος Αστέρης), (επιμ.: Κωστής Νικολάκης), Αθήνα, Εκάτη, 2001.
Portrait Miniature of Lord Byron, after Richard Westall
___________
ΠΗΓΕΣ
- Κυριάκος Σιμόπουλος, Ξένοι ταξιδιώτες στην Ελλάδα, τόμος Γ2, 1810 -1821, εκδόσεις Στάχυ
- Χαίρε, ω χαίρε, Ελευθεριά! Ο Αγώνας του 1821 στην ελληνική και ξένη ποίηση. Ανθολογία, Ανθολόγηση: Θανάσης Γαλανάκης – Μάνος Κουμής, Έρευνα υλικού, γενική φιλολογική επιμέλεια, υπομνηματισμός: Θανάσης Γαλανάκης, Κοσμήματα, επεξηγηματικά υπομνήματα: Ηρώ Νικοπούλου, Αθήνα, Τράπεζα Πειραιώς – Ίδρυμα Τάκης Σινόπουλος 2021.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου