Ραψωδία Ω Ἕκτορος λύτρα

Οι αγώνες τελειώνουν και οι Αχαιοί δειπνούν και κοιμούνται. Μόνο ο Αχιλλέας μένει ξάγρυπνος, πολιορκημένος από τις μνήμες και τον πόνο του φίλου, τον οποίο θρηνεί ασταμάτητα. Για έντεκα μέρες , κάθε αυγή πετιέται αλλόφρων και ξεσπά σε κακοποίηση του νεκρού Έκτορα με απάνθρωπη αγριότητα, τέτοια που προκαλεί την αγανάκτηση των θεών.

Κι έξαφνα εσηκώνονταν και στο ακρογιάλι μόνος

παράδερνε και της αυγής άμ’ έβλεπε τα πρώτα

ροδίσματα στην θάλασσαν και στ’ ακρογιάλια πέρα,

τους ταχείς ίππους έζευε και οπίσω από τ’ αμάξι

σφικτόδενε τον Έκτορα συρτόν και αφού τρεις γύρες

ολόγυρα τον έσερνε στου φίλου του τον τάφον,

εις την σκηνήν του ησύχαζε, κι επίστομα στο χώμα

τον άφηνεν. Αλλ΄ασχημιές δεν πάθαινε το σώμα,

ότι τον άνδρα και νεκρόν τον ελυπείτ’ ο Φοίβος

και τον εσκέπαζε με την χρυσήν αιγίδα

να μη γδαρθεί το σώμα του στα χώματα συρμένο.

                            (Ραψωδία Ω  στ.12-21, μτφρ. Ι. Πολυλάς)

Τη δωδέκατη μέρα και 41^η μέρα της Ιλιάδας ο Δίας καλεί τη Θέτιδα και τη στέλνει να πείσει το γιο της να δεχτεί λύτρα και να παραδώσει το νεκρό Έκτορα στον πατέρα του. Η Θέτιδα συναντάει για άλλη μια φορά το γιο της, να κλαίει πάλι και του ανακοινώνει την εντολή του Δία και δική της ταυτόχρονα επιθυμία. Ο Αχιλλέας, ώριμος και ο ίδιος να το πράξει, υποτάσσεται αδιαμαρτύρητα στην εντολή του μεγάλου θεού.

Και ο πτεροπόδης Αχιλλεύς απάντησέ της κι είπε:

«Ας γίνει, ας λάβει τον νεκρόν όποιος τα λύτρα φέρει,

αφού του Ολύμπου ο θεός το θέλει, το προστάζει.»

                            (Ραψωδία Ω  στ.138-140, μτφρ. Ι. Πολυλάς)

Η  Ίριδα μεταφέρει την εντολή του Δία και τη μεταφέρει αυτολεξεί στον Πρίαμο, τον οποίο ενθαρρύνει κιόλας:

Να ξαγοράσεις θέλει ο Ζευς τον Έκτορα τον θείον

και δώρα για να ημερωθεί να φέρεις του Αχιλλέως.

Θα υπάγεις μόνος και με σε άλλος κανείς των Τρώων.

Ένα να έχεις κήρυκα σιμά σου γηραλέον

να κυβερνά την άμαξαν, που έπειτα στην πόλην

θα φέρει αυτόν που εφόνευσεν η λόγχη του Πηλείδη.

Και μη φοβάσαι θάνατον ή άλλο τι να πάθεις,

σιμά σου θα’χεις τον Ερμήν που θα σε προβοδήσει

πάντοτε ώσπου στο πρόσωπον να ιδείς τον Αχιλλέα.

Και αφού συ αφήσεις την σκηνήν δεν θέλει σε φονεύσει

ο Αχιλλεύς και μάλιστα θα σε φυλάξει απ’ όλους,

μήτε τρελλός, μήτε μωρός, μήτε κακούργος είναι

και ως πρέπει θα ελεηθεί τον σεβαστόν ικέτην.».

                              (Ραψωδία Ω  στ.175-187, μτφρ. Ι. Πολυλάς)

Felice Giani 1758-1823: Iris e Priamo. Pinacoteca Nazionale, Bologna.

Ο γέροντας βασιλιάς της Τροίας ξεκινά αμέσως με πλούσια δώρα και με τη συνοδεία του κήρυκα Ιδαίου για το στρατόπεδο των Αχαιών. 

Ο Δίας του στέλνει τον Ερμή και τον οδηγεί με ασφάλεια ως τη σκηνή του Αχιλλέα. Όταν ο Πρίαμος μπαίνει στη σκηνή του Αχιλλέα, ο ήρωας και οι σύντροφοί του εκπλήσσονται. 

Μετά το πρώτο ξάφνιασμα, ο Αχιλλέας φέρεται με φιλόξενη διάθεση και σεβασμό στο γέροντα βασιλιά. Προστάζει τις δούλες να πλύνουν και να ντύσουν τον νεκρό, ενώ παρακινεί τον Πρίαμο να δειπνήσει μαζί του. Μετά το κοινό δείπνο των δύο αντρών, ο Αχιλλέας διατάζει να στρώσουν κρεβάτι για το φιλοξενούμενο στο υπόστεγο της σκηνής και υπόσχεται ενδεκαήμερη ανακωχή για να ταφεί ο Έκτορας.

Στίχοι 468 – 677 Η συνάντηση Πρίαμου και Αχιλλέα

Alexandr Ivanov, Ο Πρίαμος ικετεύει τον Αχιλλέα

Πρίαμος : τραγικός πατέρας – ικέτης

• Επικίνδυνη και παράτολμη η επίσκεψή του στη σκηνή του Αχιλλέα (στ. 519-521, 559-571, 583-586, 651-656). 
• Ταπείνωση, αυθόρμητη αντίδραση έξω από τα όρια της απρόσωπης – τυπικής ικεσίας, τραγική θέση χαροκαμένου πατέρα που φιλάει τα «ανδροφόνα χέρια» του εχθρού του.
• Με τον ικετευτικό του λόγο: δημιουργεί έντονα συγκινησιακή ατμόσφαιρα στοχεύοντας στο συναίσθημα του Αχιλλέα. Του θυμίζει τον πατέρα του, παραλληλίζει τη μοίρα του Πηλέα με τη δική του επιμένοντας στη διαφορά – εκείνος μπορεί να χαίρεται και να ελπίζει, ο Πρίαμος όμως όχι – εκθέτει το σκοπό του με έμφαση στα πλούσια λύτρα, εκλιπαρεί για συμπόνια επικαλούμενος τους θεούς και τη μνήμη του πατέρα του, στοιχείο κλειδί της σκηνής με το οποίο κλείνει έτσι όπως άνοιξε το λόγο του. 
• Στη δευτερολογία του ξεθαρρεύει χάρη στην απροσδόκητα συμπονετική ανταπόκριση του Αχιλλέα, εκφράζει αδημονία να δει το νεκρό γιο του, προτρέπει τον Αχιλλέα να πάρει τα δώρα και να τα χαρεί στην πατρίδα του (επική ειρωνεία, στ.556-7) ευγνωμονώντας τον για τη γενναιοψυχία του να του χαρίσει τη ζωή.

 

Αχιλλέας – συμφιλιωτική διάθεση απέναντι στο γηραιό πατέρα

• Λυγίζει στη θύμηση του πατέρα του, που ούτε νεκρό δε θ’ αγκαλιάσει το μοναχογιό του και απωθεί με στοργή από την ταπεινωτική στάση του ικέτη το γέροντα για να αναλυθεί μαζί του σε δάκρυα.

• Εκδηλώνει τον οίκτο και το θαυμασμό του για την τόλμη και το κουράγιο του Πρίαμου. 

• Τον παρηγορεί αποδίδοντας ξεκάθαρα την ευθύνη για το κακό στους θεούς.

• Τον συμβουλεύει να οπλιστεί με υπομονή και καρτερία αποδεχόμενος τον πόνο του θανάτου ως συνοδευτικό της ανθρώπινης μοίρας. 

• Λυτρώνει τον Έκτορα αποδίδοντας ο ίδιος τις πρώτες νεκρικές τιμές με τρυφερότητα και φροντίδα (στ.588-9). 

• Παραθέτει πλούσιο δείπνο, εκφράζει το θαυμασμό του στην αγαθή μορφή και τα γνωστικά λόγια του συνετού γέροντα. 

• Ικανοποιεί με ηγεμονικό αλλά και ακίνδυνο τρόπο το αίτημα του Πρίαμου για ύπνο (έξω από τη σκηνή για δική του ασφάλεια). 

• Παραχωρεί εκεχειρία έντεκα ημερών για την ταφή του Έκτορα, επισφραγίζοντας τη συμφιλίωση με μια φιλική χειραψία. 

Ο Πρίαμος ικετεύει τον Αχιλλέα για τη σορό του Έκτορα, Gavin Hamilton, 1775

Συμπέρασμα:με τη λύτρωση του Έκτορα ο Αχιλλέας αποκαθίσταται ηθικά και ανυψώνεται στη συνείδησή μας. Δεν είναι μόνο ο σκληρός και ανελέητος πολεμιστής, αλλά διαθέτει ανθρωπιά, ιπποτικό πνεύμα, μεγαλοψυχία και ευγενικό ήθος.

Πρίαμος και Αχιλλέας, Jules Bastien-Lepage, 1876

Ομηρικός ανθρωπισμός

• Ο κοινός θρήνος Πρίαμου, Αχιλλέα (στ. 510-513) φανερώνει την κοινή μοίρα του πολέμου για νικητές και ηττημένους. Ο πόνος ενώνει δυο ανθρώπους που τους χωρίζουν τόσα πολλά. 
• Ο Αχιλλέας, ήρωας που αφάνισε πλήθος εχθρών, ομολογεί με στοχαστική διάθεση τον πόνο του κατακτητή μακριά από την πατρίδα, τα αγαπημένα πρόσωπα, τις χαρές της ειρηνικής ζωής. Διπλή η συμφορά του πολέμου, καθώς ο κατακτητής βασανίζει και βασανίζεται. (στ.541-542)
• Ο αλληλοθαυμασμός Πρίαμου – Αχιλλέα (στ. 630-633). Πίσω από τον εχθρό ο άνθρωπος που αξίζει τιμή, θαυμασμό. Αποκορύφωμα του ανθρώπινου μεγαλείου.
• Η φιλική χειραψία του τέλους και ο κοινός ύπνος κάτω από την ίδια στέγη Πρίαμου – Αχιλλέα αποτελούν έμμεση κατάθεση των φιλειρηνικών θέσεων του ποιητή που μέσα σ’ ένα σκληρό πολεμικό έπος τάσσεται υπέρ της συμφιλίωσης ανθρώπων και λαών.

Henri Motte, Η ικεσία του Πρίαμου

Ενώ ο Πρίαμος με τον Ιδαίο κοιμούνται έξω, ο Ερμής τους ξυπνά, τους βοηθάει να ετοιμαστούν και τους συνοδεύει ο ίδιος μέχρι το Σκάμανδρο. Την αυγή της 42^ης μέρας, ο Πρίαμος με τον Ιδαίο και το νεκρό Έκτορα φτάνουν στην πόλη. Η Κασσάνδρα, η οποία τους βλέπει πρώτη από την ακρόπολη της Τροίας, ανακοινώνει την άφιξή τους στους Τρώες, που σπεύδουν μαζί με την Εκάβη και την Ανδρομάχη να τους συναντήσουν. Επακολουθεί μεγάλος θρήνος και την ενδέκατη μέρα και 51^η μέρα της Ιλιάδας γίνεται η ταφή του Έκτορα.

Στίχοι Ω 678 – 805,  Ο θρήνος για τον Έκτορα 

Σημασία θρήνων

• Με τα εγκώμια που περιέχουν βοηθούν στην αποκατάσταση του νεκρού μετά την ατίμωσή του. Συγκεκριμένα ο Έκτορας παρουσιάζεται: πολυαγαπημένος σύζυγος, πατέρας, γιος, αδελφός, στήριγμα του τρωικού λαού, υπερασπιστής της πόλης του, λαοφίλητος. Σκληρός, ανδρείος πολεμιστής, φόβος και τρόμος των Αχαιών, υπολογίσιμος αντίπαλος για τον Αχιλλέα. Θεοφίλητος, εκλεκτός των θεών που του χάρισαν την εύνοιά τους όσο ζούσε και μετά το θάνατό του. Γεμάτος καλοσύνη, ευγένεια, ανθρωπιά και ιπποτική, προστατευτική συμπεριφορά. 
• Ο Ποιητής αναθέτει στον Έκτορα πολλούς ρόλους, δίνοντάς του μια ανθρώπινη, γεμάτη αδυναμίες αλλά και ηρωισμό υπόσταση, γι αυτό και γνήσια τραγική. Η πορεία του μέσα στην Ιλιάδα μας επιτρέπει ν' αναζητήσουμε τη μοίρα μέσα στον ίδιο τον άνθρωπο. (Μ. Σαμαρά, Ομήρου Ιλιάδα)
• Η ανδρεία – προσφορά του στην πατρίδα προδικάζουν την πτώση της πόλης του, τώρα που δεν υπάρχει πια για να την υπερασπιστεί. 

Hamilton, 1761, Η Ανδρομάχη θρηνεί τον Έκτορα

Τριπλή κλιμάκωση

• Στη διάρθρωση των θρήνων προηγείται ο σημαντικότερος, της συζύγου (26 στίχοι), ακολουθεί της μητέρας και τελευταίος τοποθετείται ο λιγότερο σημαντικός της νύφης του νεκρού.

Ζακ-Λουί Νταβίντ, Η Αδρομάχη θρηνεί τον Έκτορα

Τριαδικό σχήμα

• Υπάρχει και στους τρεις θρήνους: η Ανδρομάχη απευθύνεται στο νεκρό σύζυγό της (726-728), κάνει προβλέψεις για το μέλλον και εγκωμιάζει την ανδρεία του νεκρού στο παρελθόν (728-741) και κλείνει με νέα αποστροφή προς το νεκρό (742-746). Η Ελένη απευθύνεται στο νεκρό (763), επαινεί την ευγένεια που της έδειξε στο παρελθόν (764-773) και επανέρχεται στο παρόν με νέα αποστροφή προς το νεκρό (773-776).

Ταφικά έθιμα ομηρικής κοινωνίας

• Οι γυναίκες απλώνουν τα χέρια  προς το κεφάλι του νεκρού, συνοδεύουν το θρήνο με κοπετούς, τράβηγμα, ξερίζωμα μαλλιών. 
• Πρόθεσις, έκθεση του νεκρού σε νεκρική κλίνη εντός του σπιτιού. 
• Θρήνος από συγγενείς, επαγγελματίες θρηνωδούς και το παριστάμενο πλήθος.
• Συγκέντρωση ξύλων, καύση του νεκρού, σβήσιμο της φωτιάς με κρασί, τοποθέτηση οστών σε λάρνακα, ύψωση τύμβου με πέτρες, χώμα, πλούσιο δείπνο προς τιμήν του νεκρού. 

Προώθηση του επικού μύθου

• Η μεταφορά του νεκρού Έκτορα, ο θρήνος και η ταφή του αποτελούν τις τελευταίες συνέπειες του ολέθριου θυμού του Αχιλλέα που ολοκληρώνουν το έπος σύμφωνα με τη βουλή του Δία, όπως δήλωσε άλλωστε ο ποιητής στο προοίμιο. Η θύελλα που είχε ξεσπάσει καταλαγιάζει, άλλο αν αύριο ξαναρχίσει ο πόλεμος.
• Ο θάνατος του Αχιλλέα δε χωρούσε μέσα στη Ιλιάδα, αφού στόχευε στην αποκατάσταση της τιμής του, προσβεβλημένης τόσο από τον Αγαμέμνονα όσο και από τον Έκτορα. Ο ποιητής όμως παράλληλα με την τιμή, αποκατέστησε και την ανθρωπιά του με το φιλάνθρωπο λόγο του ήρωα προς τον Πρίαμο και τη λύτρωση του νεκρού Έκτορα, αποδίδοντας έτσι τον τελευταίο «έπαινο» στον Αχιλλέα πριν τον προειδοποιημένο και αναμενόμενο θάνατό του.

Η ικεσία του Πρίαμου, απόδοση και ταφή του Έκτορα

Οι εξελίξεις στις ραψωδίες Ρ, Σ, Τ, Υ, Φ της Ιλιάδας

Περιληπτικές αναδιηγήσεις Ραψωδιών Ρ, Σ, Τ, Υ, Φ της Ιλιάδας

View more presentations or Upload your own.

Οι εξελίξεις στις ραψωδίες Ρ, Σ, Τ, Υ, Φ της Ιλιάδας from Georgia Dimitropoulou

Ψ Ἆθλα ἐπί Πατρόκλῳ (Αθλητικοί αγώνες προς τιμήν του Πάτροκλου)

Hamilton, Ο Αχιλλέας θρηνεί τον Πάτροκλο

• Ενώ οι Τρώες θρηνούν για τον Έκτορα, οι Αχαιοί επιστρέφουν στα πλοία για να φάνε και να ξεκουραστούν. Ο Αχιλλέας, ξαπλωμένος στην ακρογιαλιά ανάμεσα στους Μυρμιδόνες του, στενάζει, ώσπου κατάκοπος καθώς ήταν, βυθίζεται σε ζωογόνο ύπνο. Στο όνειρό του εμφανίζεται ο Πάτροκλος, παραπονούμενος ότι τον ξέχασε και του δίνει οδηγίες: να τον ενταφιάσει γρήγορα και να φροντίσει για την τοποθέτηση των οστών τους στον ίδιο αμφορέα.

• Ο Αχιλλέας υπόσχεται ό,τι του ζητάει και προσπαθεί μάταια να τον κλείσει στην αγκαλιά του: 

"Και τες αγκάλες άπλωσεν αλλ’ έπιασεν αέρα.

Ότ’ η ψυχή κάτω απ’ την γην ωσάν καπνός εχάθη

τρίζοντας. Και ο Αχιλλεύς πετάχθη σαστισμένος.

Κτύπησε τες παλάμες του και με παράπον’ είπε:

«Θεοί μου, και στην κατοικιά του Άδη, καθώς βλέπω

είναι ψυχή και φάντασμα, αλλά δεν έχει σπλάχνα.

Ότ’ η ψυχή του δύστυχου Πατρόκλου μου οληνύκτα

μ’ εκείνον απαράλλακτη επάνω μου εστεκόταν

και μου παράγγελνε πολλά, στα δάκρυα της πνιγμένη."

                  (Ραψωδία Ψ  στ.99-107, μτφρ. Ι. Πολυλάς)

• Ο θρήνος των συντρόφων συνεχίζεται όλη νύχτα. Την αυγή της 28ης μέρας της Ιλιάδας ετοιμάζεται η πυρά του Πάτροκλου και γίνονται νεκρικές θυσίες και προσφορές· θυσιάζονται και δώδεκα νεαροί Τρώες που είχαν συλληφθεί στον ποταμό. Μεταξύ των άλλων προσφορών, ο Αχιλλέας κόβει τα ξανθά του μαλλιά, συμβολικό σημάδι της δύναμής του, και τα αποθέτει πάνω στο φέρετρο. Βάζει φωτιά και απευθυνόμενος στον Πάτροκλο βγάζει φωνή μεγάλη: 

«Χαίρε μου, ω Πάτροκλε, και αυτού που ευρίσκεσαι στον Άδη

ότι όλα όσα σου’ταξα τα τελειώνω τώρα.

Αγόρια δώδεκα λαμπρά των ανδρειωμένων Τρώων

το πυρ τα τρώγει όλα με σε, και του πυρός δεν δίδω

τον Πριαμίδην Έκτορα τροφή αλλά των σκύλων.»

              (Ραψωδία Ψ  στ.179-183, μτφρ. Ι. Πολυλάς)

Η σφαγή των Τρώων αιχμαλώτων μπροστά στον τάφο του Πάτροκλου. 

Η σφαγή αιχμαλώτων στα ομηρικά χρόνια
Στην Ελεύθερνα, 30 χλμ νοτιοανατολικά του Ρεθύμνου, είναι θαμμένη μια από τις σημαντικότερες πόλεις του νησιού, ανάμεσα στην Κνωσό και την αρχαία Κυδωνία. Στην πανεπιστημιακή ανασκαφή που ξεκίνησε το 1985 η αρχαιολογική σκαπάνη έχει εντοπίσει, ανάμεσα στ’ άλλα ευρήματα, ένα νεκροταφείο των γεωμετρικών χρόνων με πλούσια κτερίσματα. Στη νεκρόπολη αυτή των ομηρικών χρόνων, μοναδική στο χώρο της Μεσογείου, κάθε ταφή έχει και τη δική της διήγηση.

Μια από τις ταφές αυτές αποτελεί ίσως τη λύση στη διαφωνία του Πλά­τωνα και του Αριστοτέλη για το αν οι Έλληνες σφάζουν τους αιχμαλώτους πολέμου. Μιλάει ο αρχαιολόγος καθηγητής του πανεπιστημίου Κρήτης, Νίκος Σταμπολίδης: «Δεν αναφερόμαστε σε ανθρωποθυσίες αλλά στο δίκαιο του πολέμου, σε τελετουργική εκ­δίκηση. Βρήκαμε δίπλα στην ταφική πυρά ενός πρίγκιπα, ο οποίος έχασε τη ζωή του στη μάχη, το σκελετό ενός άλλου άνδρα που πρέπει να ήταν δεμένος πισθάγκωνα. Εκεί ήταν και ένα μαχαίρι, ένα πελέκι, μία ακονόπετρα. Ίχνη του κρανίου του εντοπίστηκαν αργότερα στα πόδια του πρίγκιπα και ήταν καψα­λισμένα από την πυρά, γεγονός που μαρτυρά τη συγχρονία των γεγο­νότων. Ήταν ένας αιχμάλωτος πο­λέμου που σφαγιάστηκε σε αντί­ποινα. Ένας από τους εργάτες της ανασκαφής μου είπε τότε την ιστο­ρία του Στεφανογιάννη, του Κρη­τικού ήρωα που εκτέλεσαν οι Γερ­μανοί στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι Έλληνες συμπολεμιστές του είδαν ποιος Γερμανός τον σκότωσε, μπή­καν νύχτα στον στρατώνα των εχ­θρών, τον απήγαγαν και τον σκό­τωσαν πάνω στον τάφο του Στεφα­νογιάννη για αντίποινα».

Ελεύθερνα, η καρδιά της αρχαίας Κρήτης, της Μ. ΠΟΥΡΝΑΡΑ, Καθημερινή, 8-9-2013

• Εφόσον το τυπικό του πένθους βασίζεται στη νίκη κατά του αντιπάλου, τα πάντα πρέπει να αφαιρεθούν από τον έναν, τα πάντα πρέπει να δοθούν στον άλλον. Η Αφροδίτη μαζί με τον Απόλλωνα ωστόσο θα φροντίσουν ώστε το σώμα του Έκτορα να μείνει αλώβητο: 

«Ταύτα φοβέριζε, αλλ’ αυτόν σκυλιά δεν επλησιάζαν

ημέρα νύχτα τα’διωχνεν  η αθάνατη Αφροδίτη

και μ’ άφθαρτο τον ράντιζε τριανταφυλλένιο λαδι

να μη γδαρθεί το σώμα του, ως το’σερνε ο Πηλείδης.

Και μαύρο από τον ουρανόν στην πεδιάδα ο Φοίβος

κατέβασ’ ένα σύννεφο, κι εσκέπασε το μέρος

όλον όσ’ έπιανε ο νεκρός, να μη μπορεί του ηλίου

η δύναμις τα νεύρα του να φρύξει και τα μέλη.»

               (Ραψωδία Ψ  στ.184-191, μτφρ. Ι. Πολυλάς)

Henri Motte, Η Αφροδίτη ραντίζει το σώμα του Έκτορα για να μείνει αλώβητο

• Η νεκρική πυρά καίει όλη νύχτα και ο Αχιλλέας ακούραστος κάνει σπονδές ως το πρωί. Τότε σβήνει η φωτιά και πέφτει κι αυτός για ύπνο. Το πρωί της 29ης μέρας, με εντολή πάλι του Αχιλλέα ολοκληρώνεται η διαδικασία της ταφής: σβήνεται η φωτιά, περισυλλέγονται τα οστά, τοποθετούνται σε χρυσό αγγείο και παίρνουν τη θέση τους στο καλύβι του Αχιλλέα περιμένοντας και τα δικά του οστά. Στον τόπο της ταφής υψώνεται τύμβος τέτοιος που ταιριάζει στην περίσταση και ο οποίος, μετά το θάνατο και του Αχιλλέα θα γίνει ψηλότερος και φαρδύτερος. 

• Αν και ο Αχιλλέας δεν πεθαίνει μέσα στην Ιλιάδα, ο θάνατός του μας υποβάλλεται με πολλούς τρόπους. Έτσι ο θάνατος, ο αγώνας για το νεκρό και η ταφή του Αχιλλέα, μεταποιήθηκαν – όπως πιστεύει ο Schadewaldt – σε θάνατο , αγώνα και ταφή του Πάτροκλου. Αν και σκοπός είναι να τιμηθεί ο Πάτροκλος και να γίνει δεκτή η ψυχή του στον Κάτω Κόσμο, εκείνος που προβάλλει σ’ όλη αυτή τη διαδικασία είναι ο Αχιλλέας, που εκδηλώνει ενεργητικά τον πόνο και την αγάπη του για το φίλο.

Ύστερα ο Αχιλλέας οργανώνει αθλητικούς αγώνες προς τιμήν του Πάτροκλου σε οκτώ αγωνίσματα:

αρματοδρομία

πυγμαχία

    

πάλη

δρόμος

μονομαχία με δόρατα

δισκοβολία

τοξοβολία

ακοντισμός

Ο ήρωας αθλοθετεί ακριβά δώρα όχι μόνο για τους νικητές αλλά για όσους παίρνουν μέρος στους αγώνες.

Οι αθλητικοί αγώνες αποτελούν μια πρωτότυπη επινόηση του ποιητή με πολλαπλή σημασία:

·         Εντάσσονται στα πλαίσια των νεκρικών τιμών για τον Πάτροκλο, του οποίου το όνομα ακούγεται κάθε τόσο ή γίνεται λόγος γι αυτόν.

·         Δημιουργούν ένα ανακουφιστικό διάλειμμα ανάμεσα στο θρήνο για τον Πάτροκλο και το θρήνο για τον Έκτορα.

·         Συμπληρώνουν τη φυσιογνωμία του Αχιλλέα και δείχνουν τη συμφιλίωσή του με τους συμπολεμιστές του. Έτσι δημιουργείται ένα κλίμα ενότητας στο στρατόπεδο των Αχαιών, απαραίτητο στους τελευταίους αγώνες  για την κατάληψη της Τροίας.

·         Μας βοηθούν να ξαναθυμηθούμε τις ικανότητες αλλά και τις αδυναμίες του χαρακτήρα των Αχαιών σε αγώνες ειρηνικούς αυτή τη φορά και λίγο πριν τελειώσει το έπος .

·         Αποτελούν σημαντικό κεφάλαιο του πολιτισμού της εποχής, το αρχαιότερο κείμενο για την ιστορία των αθλητικών αγώνων, αλλά και μια εικόνα της ιπποτικής κοινωνίας των «ευγενών» Ελλήνων του 8^ου π.Χ αιώνα. 

Ραψωδία Χ Ἕκτορος ἀναίρεσις (ο θάνατος του Έκτορα)

Ο Έκτορας φοράει την πανοπλία του, περιτριγυρισμένος από τον Πρίαμο

και την Εκάβη

• Ενώ όλοι οι Τρώες, φοβισμένοι, έχουν καταφύγει μέσα στα τείχη της πόλης, ο Έκτορας μένει έξω να αντιμετωπίσει τον Αχιλλέα. Στις Σκαιές πύλες, κάτω από τα μάτια των Τρώων που παρακολουθούν από τις επάλξεις, ο Πρίαμος και η Εκάβη τον ξορκίζουν να μπει στην πόλη και να μη θελήσει να αναμετρηθεί με τον Πηλείδη. Η δόξα του Αχιλλέα έχει αρχίσει ήδη να ξετυλίγεται μέσα από τους θρήνους του βασιλικού ζεύγους. Ο Αχιλλέας είναι πιο δυνατός και σκληρόκαρδος! Ο ίδιος ο Πρίαμος αναγνωρίζει την ανωτερότητα του αντιπάλου, προεξοφλώντας έτσι το αποτέλεσμα.  Με μελανά χρώματα ζωγραφίζει ο γέρος πατέρας το τέλος της Τροίας και το δικό του, όταν δε θα υπάρχει πια ο Έκτορας, για να τους προστατέψει. Ο λόγος του γίνεται όραμα προφητικό όλων των φρικτών, που κατά την παράδοση συνόδεψαν την άλωση της Τροίας:

«Στο τείχος έμπα, τέκνον μου, για να μας σώσεις όλους

μη θέλεις δόξαν υψηλήν να δώσεις του Πηλείδη

και ο ίδιος να στερηθείς την ποθητήν ζωήν σου.

Κι έπειτα εμέ τον δύστυχον, πόχω τον νουν μου ακόμη,

λυπήσου, που κακόμοιρο στα γερατειά μου τέλος

θα δώσει ο Δίας, αφού ιδώ κάθε κακόν εμπρός μου,

τ’ αγόρια μου να σφάζονται, τες κόρες μου να σέρνουν,

να μας πατούνται οι θάλαμοι και στον φρικτόν αγώνα

να σκαν τα βρέφη καταγής και να τραβούν τα χέρια

των Αχαιών τα βδελυρά τες άμοιρες νυφάδες.

Κι εμέ τον ίδιον ύστερον στα πρόθυρά μου οι σκύλοι

οι ωμοφάγοι θα τραβούν, αφού μ’ ακόντ’ ή λόγχην

κάποιος από τα μέλη μου πετάξει την ψυχήν μου.

Του τραπεζιού μου θρέμματα οι θυρωροί μου σκύλοι

από το αίμα μου αφού πιουν θα πέφτουν ζαλισμένοι

στα πρόθυρά μου.»

                                      (Χ στ. 56-70, μτφρ. Ι. Πολυλά)

Ο Πρίαμος και η Εκάβη παρακαλούν τον Έκτορα να μην μονομαχήσει με τον Αχιλλέα

Η Εκάβη, με πολλές και τρυφερές προσφωνήσεις, μόνο συναισθηματικά τον αγγίζει, μόνο το γιο της συλλογιέται, ούτε την Τροία, ούτε τον εαυτό της :

«Και απ’ τ’ άλλο μέρος έκλαιε και οδύρετο η μητέρα

και επρόβαλεν, ανοιγοντας τον κόρφον της, τα στήθη,

και κλαίγοντας του έλεγε: «Έκτορ, παιδί μου, τούτα

σεβάσου και λυπήσου εμέ. Θυμήσου, ω ποθητέ μου,

αν τα παυσίλυπα στήθη μου σου έδωσα μια μέρα.

Αν μ’ αγαπάς αντίστηθα τον άγριον κείνον άνδρα

μη πολεμάς, αλλ’ απ’ εδώ στα τείχη μας κλεισμένος.

Και αν σε φονεύσ’ ο άσπλαχνος δε θα σε κλάψω, επάνω

στην κλίνην, περιπόθητο των σπλάχνων μου βλαστάρι,

μήτε η λαμπρή σου σύντροφος, αλλά μακράν στες πρύμνες

των Αχαιών γοργόποδοι θενά σε φάγουν σκύλοι.».

                                                    (Χ στ. 79-89, μτφρ. Ι. Πολυλά)

• Ο Έκτορας ακούει αμίλητος τα παρακάλια των γονιών του. Πίσω από την εξωτερικά ακλόνητη στάση του η ψυχή του συγκλονίζεται βαθιά, γεγονός που αποδεικνύει ο εσωτερικός μονόλογος που ακολουθεί: εξετάζει την εκδοχή να μπει στο κάστρο, αλλά κάνει πίσω βλέποντας σίγουρη την ντροπή. Εξετάζει την εκδοχή της διαπραγμάτευσης, που την απορρίπτει ως μη πραγματοποιήσιμη μ’ έναν  Αχιλλέα ανηλεή και ασυγκράτητο στην αγριότητά του. Έτσι δεν του απομένει παρά ή να σκοτώσει τον Αχιλλέα – ελπίζει ακόμα, ανήξερος καθώς είναι για τη μοίρα του – και ν’ ανεβεί στο κάστρο με ξεπλυμένη τη ντροπή ή να πεθάνει σαν άντρας, ευκλεώς μπροστά στο κάστρο. Ευθύνες, συναίσθημα τιμής ισχυρότερο από το ένστικτο της ζωής και άγνοια οδηγούν τον Έκτορα στο δρόμο της μοίρας, μιας μοίρας που τελικά μόνος του τη γράφει κανείς. Η απόφαση παίρνεται με προσωπικά κριτήρια και όχι γενικά, της πατρίδας ∙ εκθέτοντας σε θανάσιμο κίνδυνο τον εαυτό του, ο Έκτορας εκθέτει και την πατρίδα του, αλλά ο ηρωικός κόσμος της ομηρικής αριστοκρατίας υπαγορεύει και ταυτόχρονα συγχωρεί τέτοιου είδους «αδυναμίες». Προ του «κύδους» τα πάντα ωχριούν! Κανείς δεν θα κατηγορήσει τον Έκτορα γι’ αυτό που κάνει, μόνο θα τον κλάψουν.

•  Στον ερχομό του Αχιλλέα όμως ο Έκτορας τρομάζει και, παρά την απόφασή του – άλλο η απόφαση άλλο η πραγματοποίησή της – δεν  αντέχει και το βάζει στα πόδια. Πίσω του χύνεται ο Αχιλλέας, όπως πέφτει το γεράκι πίσω από το περιστέρι. «Καθώς ο Έκτορας τρέχει πανικόβλητος και ταπεινωμένος, στο πέρασμά του ταπεινώνει και τα ιερά χώματα του Ιλίου. Ο ήρωας που τίμησε όσο κανείς άλλος τα πάτρια, έρχεται τώρα η στιγμή να τα ατιμάσει.» (Κ. Παπαγιώργη, Η ομηρική μάχη, εκδ. Καστανιώτη, σελ 234). Τρεις φορές έκαναν το γύρο της πόλης, τριπλή ομολογία δειλίας ενώπιον θνητών και θεών. Ο ισχυρός αντίπαλος έχει μεταμορφωθεί σε εκλεκτό θήραμα, «πρώτη ύλη για τη φωτιά που θα φωτίσει τις πράξεις του Αχιλλέα».

Ο Αχιλλέας καταδιώκει τον Έκτορα

• Στο τέταρτο γύρισμα ο Δίας ζυγίζει τη μοίρα των δύο ηρώων (ψυχοστασία) και η ζυγαριά της μοίρας έγειρε προς το μέρος του Έκτορα. Ο θάνατός του δεν μπορεί να επέλθει, αν δε λυθεί πρώτα ο κόμπος από τον ουρανό. Για να υποκύψει ο Έκτορας, θα πρέπει να τον εγκαταλείψουν οι δυνάμεις του αλλά και οι θεοί. Ο Φοίβος τον αφήνει στην τύχη του και η Αθηνά τον εξαπατά ∙ παίρνοντας τη μορφή του Τρώα Διήφοβου τον παρακινεί να αντιμετωπίσουν μαζί τον Αχιλλέα.

Ο Δίας ζυγίζει τις μοίρες Έκτορα και Αχιλλέα

Η μονομαχία Έκτορα και Αχιλλέα

Α΄φάση μονομαχίας: άγνοια της θεϊκής απάτης (στ. 247-295)

• Ο Έκτορας ανακτά την αγωνιστική του διάθεση, δεν καυχιέται, ούτε απειλεί. Με αξιοπρέπεια, ευγένεια προτείνει συμφωνία αμοιβαίας ιπποτικής μεταχείρισης του νεκρού σώματος του ηττημένου στην μονομαχία που θα ακολουθήσει. 
• Ο Αχιλλέας αρνείται και με μια παραστατική έκφραση του «αδύνατου» υπογραμμίζει το αγεφύρωτο μίσος που τους χωρίζει. Προδικάζει με αλαζονική έπαρση και εκδικητική μανία τη νίκη του «συν Αθηνά» και το θάνατο του Έκτορα. 
•  Πρώτη άστοχη βολή του Αχιλλέα, το κοντάρι ξαναβρίσκεται στα χέρια του με θεϊκή παρέμβαση. Ξεθαρρεύει ο Έκτορας, ειρωνεύεται, εύχεται να ανακουφίσει τους Τρώες σκοτώνοντας τον Αχιλλέα. Εύστοχη η βολή του, αλλά χτυπάει στην ασπίδα και τινάζεται μακριά. Πανικόβλητος ζητάει βοήθεια από τον Διήφοβο, αλλά δεν ήταν εκεί.

Β΄φάση μονομαχίας: γνώση – συνειδητοποίηση απάτης – εγκατάλειψης (στ. 296-366)

• Ο Έκτορας αποδέχεται τη μοίρα του αδιαμαρτύρητα, χωρίς να καταρρεύσει. Ανακτά το ηρωικό του μεγαλείο, λυτρώνεται από το φόβο και ελεύθερα πλέον βαδίζει στο θάνατο επιδιώκοντας μόνο τη δόξα και την υστεροφημία. Ο ποιητής του χαρίζει ασύγκριτη ανάταση την ώρα της καταστροφής! 
• Με την περηφάνια, ορμητικότητα αετού επιτίθεται με το ξίφος του. Το καλά υπολογισμένο χτύπημα του αντίπαλου κονταριού πετυχαίνει το θανατηφόρο χτύπημα στο ακάλυπτο σημείο του τράχηλου. 
• Ο Αχιλλέας καυχιέται, ικανοποιημένος πλέον για την εκπλήρωση του χρέους του και απειλεί να κατασπαραχθεί το σώμα του Έκτορα. 
• Ο Έκτορας σπαρακτικά εκλιπαρεί για ταφή προσφέροντας ανταλλάγματα.
• Ο Αχιλλέας κλιμακώνει την άρνησή του επιδεικνύοντας απάνθρωπη αναλγησία, αγριότητα.
• Ο Έκτορας με μελαγχολική διάθεση και την προφητική δύναμη του μελλοθάνατου βλέπει το θάνατο του Αχιλλέα από τον Πάρη και τον Απόλλωνα.

 

Σύγκριση θανάτου Πάτροκλου – Έκτορα

Ομοιότητες

• Συμμετοχή θεού (Απόλλωνας – Αθηνά). Προβάλλεται η ανδρεία τους, απαραίτητη η συμβολή θεού για να καταβληθούν.
• Και οι δύο πεθαίνουν φορώντας την πανοπλία του Αχιλλέα. Οι νικητές καυχιούνται (άδικα και περιφρονητικά ο Έκτορας, με ικανοποίηση, αναλγησία ο Αχιλλέας).
• Το θανατηφόρο χτύπημα δίνεται με κοντάρι. 
• Οι νικητές αρνούνται την ταφή στον ηττημένο, απειλούν να γίνει το νεκρό του σώμα βορά στα αγρίμια.
• Πριν εκπνεύσουν Πάτροκλος και Αχιλλέας προφητεύουν το θάνατο του αντιπάλου τους.
• Εικόνα προσωποποιημένης ψυχής που κατεβαίνει θλιμένη στον Άδη. 

Διαφορές 

•  Συμμετοχή και ενός θνητού, του Εύφορβου στο θάνατο του Πάτροκλου.
• Ο Πάτροκλος γυμνώνεται από τα όπλα του ζωντανός, ο Έκτορας αφού ξεψυχήσει. 
• Ο Έκτορας ικετεύει να δοθεί το σώμα του για ταφή, ο Πάτροκλος όχι.
• Το σώμα του Πάτροκλου θα τιμηθεί, του Έκτορα θα κακοποιηθεί απάνθρωπα. 
• Ο Πάτροκλος τιμωρείται για την ύβρη του (ξέχασε την προειδοποίηση του Αχιλλέα και αψήφησε την προειδοποίηση του Απόλλωνα ότι δεν πρόκειται να κυριεύσει την Τροία)

 

Η στάση και ο ρόλος της Αθηνάς

Ο πρώτος ήρωας της Ιλιάδας κερδίζει την πιο μεγάλη νίκη του με την απροκάλυπτη βοήθεια και το δολερό παιχνίδι της Αθηνάς. Όμως, ενώ η ανθρώπινη παρέμβαση αφαιρεί δόξα, η θεϊκή επαυξάνει τη δόξα. Ο Αχιλλέας στο στ. 271 καυχιέται στον Έκτορα για τη νίκη του με το χέρι της Αθηνάς. Για κάθε μεγάλη πράξη απαιτείται συνδυασμός της ανθρώπινης δύναμης και της θεϊκής θέλησης που επικυρώνει και δικαιολογεί το μεγάλο έργο, προστατεύοντας ταυτόχρονα το θνητό από την έπαρση και τη συνακόλουθη τιμωρία.

Αχιλλέας εναντίον Έκτορα from TroikosPolemos on Vimeo.

Διασυρμός του Έκτορα και  θρήνος

• Ο Αχιλλέας σκυλεύει το νεκρό, οι Αχαιοί θαυμάζουν την ομορφιά και την κορμοστασιά του και, τώρα που μπορούν, τον λαβώνουν σαρκάζοντας. Τη σκέψη της άμεσης επίθεσης εναντίον της Τροίας, που απευθύνει στους Αργίτες στρατηγούς, την παίρνει πίσω και βιάζεται να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του στο νεκρό φίλο. Άλλωστε ξέρει ότι δεν είναι της μοίρας του να πάρει την Τροία ∙ σκοτώνοντας τον Έκτορα έχει ήδη μπει στην περιοχή του δικού του θανάτου.

 

• Η κακοποίηση του νεκρού αντιπάλου, αν και παραδομένη συνήθεια των νικητών, είναι τρομακτικά απάνθρωπη. Η αγριότητα του Αχιλλέα άμετρη και υπέρογκη είναι εκδήλωση πόνου και θυμού, ανεξέλεγκτων και καταστροφικών παθών που συγκλονίζουν μια φύση διπολική, μια μεγάλη ψυχή που δεν ξέρει από μεσότητες, που συνταιριάζει τη φωτιά με την καλοσύνη. Ένας τόσο μεγάλος θυμός δεν μπορεί να καταλαγιάσει από τη μια στιγμή στην άλλη.

«Αυτά’πε κι έργ’ απάνθρωπα στον Έκτορα εσοφίσθη.

Των δυο ποδιών του ετρύπησε τα νεύρα από τες φτέρνες

ως τ’ αστραγάλι, και λουριά τους πέρασε από μέσα,

τον κρέμασε απ’ την άμαξαν να σέρνει το κεφάλι,

σήκωσε τα λαμπρ’ άρματα και ανέβη αυτός στ’ αμάξι,

και τα πουλάρια εράβδισε που πρόθυμα επετάξαν.

Σκόνην εσήκωσε ο νεκρός και τα μαλλιά απλωμένα

στο χώμα και όλ’ η κεφαλή, χαριτωμένη πρώτα,

που τώρα ο Ζευς την έδωκεν εις των εχθρών τα χέρια

να την χαλάσουν άσχημα στην γην την πατρικήν του.»

                                         (Χ στ.395-404, μτφρ. Ι. Πολυλά)

 

• Ενώ ο Αχιλλέας απομακρύνεται σέρνοντας το νεκρό, ο φακός στρέφεται στα τείχη της Τροίας, παρακολουθώντας το θρήνο που ξεσήκωσε το διπλά φοβερό γεγονός ∙ όλα είναι θρήνος για τον Έκτορα και την Τροία μαζί, σα να έχει ήδη τυλιχτεί στις φλόγες.

Και άμ’ είδ’ εκεί να σύρεται στο χώμα το παιδί της

έβαλε τα ξεφωνητά και ανέσπα τα μαλλιά της

και την λαμπρήν μαντίλαν της επέταξε η μητέρα.

Μ’ αυτήν και ο γέρος έκλαιε, και ολόγυρα εις την πόλην

όλος οδύρετ’ ο λαός, φρικτά θρηνολογούσε.

Κι εφαίνετο απαράλλακτα σαν να’τρωγαν οι φλόγες

πατόκορφα τα υψηλά πυργώματα της Τροίας.

(Χ στ.405-411, μτφρ. Ι. Πολυλά)

• Τρεις θρήνοι παρουσιάζουν το ίδιο ψυχικό γεγονός, τη θλίψη, εκδηλωμένη από τα διάφορα πρόσωπα κατά την ιδιαιτερότητα του καθενός: Ο Πρίαμος δεν μπορεί να υποφέρει τον εξευτελισμό του γιου του, η Εκάβη ανακεφαλαιώνει όλα όσα ήταν ο Έκτορας. Η Ανδρομάχη, που ανύποπτη ύφαινε και ετοίμαζε το λουτρό για τον Έκτορα, ακούει τα ξεφωνητά της Εκάβης και προαισθάνεται το φοβερό:

Είπε και από το μέγαρο πετάχθη φρενιασμένη

με κτυποκάρδι τρομερό, και οπίσω της οι κόρες.

Και όταν στον  πύργον έφθασε μες στων ανδρών το πλήθος,

ορθή στο τείχος κοίταξε, κι εμπρός στην πόλην κάτω

τον είδε αυτού συρόμενον, και τα γοργά πουλαρια

αφρόντιστα στων Αχαιών τες πρύμνες τον τραβούσαν.

Μαύρο σκοτάδι εσκέπασε το φως των οφθαλμών της

κι έπεσε οπίσω ανάσκελα με την ψυχήν στο στόμα.

                      (Χ στ.460-467, μτφρ. Ι. Πολυλά)

 

• Ο θρήνος της, φωνή της μικρής οικογένειας, όχι της πατρίδας, συγκρατημένος, με έξαρση μόνο στην αρχή και στο τέλος, είναι θρήνος για τη μοίρα του παιδιού της: «Τώρα που του’λειψεν ο γονιός κακά πολλά θα πάθει ο Αστυάναξ μ’ όνομα που τόβγαλαν οι Τρώες. Ότι συ μόνος έσωζες την πυργωμένην πόλην.»